Tuồng đồ là bộ phận tuồng (hát bội) lấy đề tài từ đời sống, truyện dân gian và xã hội trong nước thay vì tích truyện Trung Hoa, trong đó nổi bật là các vở hài giễu cợt như Nghêu Sò Ốc Hến, Trương Ngáo, Trần Bồ. Vì vậy người ta hay dùng "tuồng đồ" gần như đồng nghĩa với "tuồng hài". Tuồng thầy thì khác: đó là những vở mẫu mực, giá trị cao, được dùng để truyền nghề cho diễn viên, phần lớn là tuồng bi hùng về trung hiếu tiết nghĩa.
Bài này giải thích các tên gọi dễ rối của tuồng, chỉ ra chỗ giới nghiên cứu còn chưa thống nhất, và điểm qua những vở tuồng đồ hài có tư liệu chắc.
Tuồng, hát bội, hát bộ: cùng một nghệ thuật
Tuồng là loại hình sân khấu cổ truyền phát triển mạnh vào khoảng thế kỷ 18–19, đặc biệt ở Trung Bộ, rồi lan ra Bắc và vào Nam. Ở Nam Bộ người ta quen gọi là hát bội, có nơi gọi hát bộ. Đó là cùng một nghệ thuật, chỉ khác tên theo vùng. Tuồng có hệ thống vai, lối hát, lối nói, động tác cách điệu và hoá trang rất chặt, nổi tiếng với những vở về các bậc trung thần, tướng giỏi, cuộc chiến giữa trung và nịnh.
Trong khối tuồng đồ sộ ấy, có một nhánh nhỏ hơn mà sống động: những vở cười. Đó là nơi tuồng hạ giọng từ cung đình xuống chợ, xuống làng, xuống công đường huyện.
Một rừng tên gọi
Ai mới đọc về tuồng đều dễ bị rối vì quá nhiều tên: tuồng pho, tuồng thầy, tuồng đồ, tuồng ngự, tuồng cung đình, tuồng dân gian, tuồng hài, tuồng liên hồi... Một bài nghiên cứu của ThS. Nguyễn Thị Huyền Trang (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM) về các thể loại kịch bản tuồng Nam Bộ trước 1945 chỉ ra lý do: người xưa đặt tên theo nhiều góc nhìn khác nhau, nên cùng một vở có thể mang nhiều tên.
Ví dụ vở Sơn Hậu có thể được gọi là tuồng ngự hay tuồng cung đình vì từng diễn cho vua xem, tuồng liên hồi vì dài nhiều hồi, tuồng thầy vì hay được dùng để dạy diễn viên mới vào nghề.
| Tên gọi | Đặt theo góc nhìn nào | Nghĩa thường dùng |
|---|---|---|
| Tuồng pho (tuồng truyện) | Nguồn đề tài | Vở dựa theo tích truyện Trung Hoa, như các tích Tam Quốc, Tây du |
| Tuồng đồ | Nguồn đề tài, tính chất | Vở dựa vào chuyện dân gian, xã hội trong nước, nổi bật là các vở hài |
| Tuồng thầy (tuồng tổ, tuồng kinh điển) | Giá trị và việc truyền nghề | Vở mẫu mực dùng để dạy diễn viên |
| Tuồng ngự, tuồng cung đình | Nơi diễn, người xem | Vở diễn cho vua và triều đình |
| Tuồng hài | Tính chất | Vở mang tính chất cười, giễu |
Tuồng đồ khác tuồng thầy và tuồng pho thế nào
Theo bài nghiên cứu nói trên, phần đông các nhà nghiên cứu chia tuồng trước thế kỷ 20 thành hai bộ phận lớn là tuồng pho và tuồng đồ. Từ điển thuật ngữ văn học và một số từ điển văn học cũng theo cách chia này. "Tuồng thầy" là một cách gọi chồng lên, chỉ những vở có giá trị mẫu mực, nên không phải là một nhánh đối lập ngang hàng.
Nói đơn giản:
- Tuồng pho kể chuyện Trung Hoa, giọng trang trọng, thường bi hùng.
- Tuồng thầy là các vở chuẩn mực dùng để dạy nghề; phần lớn thuộc dòng bi hùng, lời văn chau chuốt, nhiều chữ Hán.
- Tuồng đồ lấy chuyện trong nước hoặc chuyện dân gian, có cả vở bi hùng lẫn vở giễu cợt. Khi nói "tuồng đồ" theo nghĩa hẹp, người ta thường nghĩ ngay đến các vở hài.
Một điểm cần nói rõ là chỗ còn tranh cãi. Nhà nghiên cứu Tôn Thất Bình (2006) chia tuồng đồ thế kỷ 19 thành hai loại: tuồng đồ bi hùng, trong đó ông xếp cả Sơn Hậu, và tuồng đồ loại giễu, gồm Nghêu Sò Ốc Hến, Trần Bồ, Trương Đồ Nhục, Trương Ngáo. Trong khi đó nhiều người khác lại coi Sơn Hậu là tuồng thầy tiêu biểu. Vì vậy, khi đọc tài liệu, nên xem tác giả dùng chữ "tuồng đồ" theo nghĩa rộng hay hẹp.
Vì sao gọi là "đồ"
Chữ "đồ" trong "tuồng đồ" có nhiều cách giải thích. Một cách được nhắc đến là của nhà nghiên cứu Lê Ngọc Cầu trong cuốn Tuồng hài (1980): theo ông, các tác giả ngày xưa không muốn gặp phiền phức nên không ai dám đứng tên, cứ coi tác phẩm như "đồ ngôn đồ thuyết" của ai đó. Điều này cũng khớp với thực tế là hầu hết vở tuồng hài đều khuyết danh.
Cũng có ý kiến gắn chữ "đồ" với các ông đồ nho nghèo, những người được cho là đã viết hoặc nhuận sắc nhiều vở thuộc dòng này. Cách giải thích nào đúng hơn đến nay chưa ngã ngũ, nên nói thận trọng là: tên gọi này gắn với tính chất dân gian, khuyết danh và giọng điệu bình dân của các vở.
Đặc điểm của tuồng đồ hài
- Nhân vật đời thường. Thay cho vua, tướng, trung thần là quan huyện, thầy đề, lý trưởng, thầy bói, kẻ trộm, người goá phụ, ông nhà giàu.
- Bối cảnh gần gũi. Làng, chợ, nhà riêng, công đường huyện, thay cho triều đình và chiến trường.
- Ngôn ngữ bình dân. Lời thoại gần lời nói hằng ngày, nhiều từ địa phương, tiếng lóng, xen với những mẩu chữ Hán Việt bị dùng sai hoặc bị nhại.
- Đích ngắm rõ ràng. Quan tham, thầy bói lừa đảo, kẻ háo sắc, người keo kiệt.
- Khuyết danh và nhiều dị bản. Vở được truyền và sửa qua nhiều gánh hát, nên một vở có thể có nhiều bản khác nhau về số lớp, tên nhân vật và kết thúc.
Những vở tuồng đồ hài có tư liệu
Nghêu Sò Ốc Hến
Vở tiêu biểu nhất, thường được xem là xuất sắc nhất của tuồng đồ hài. Vở khuyết danh, được cho là có gốc từ vùng tuồng Quảng Nam rồi lan sang Bình Định. Giáo sư Hoàng Châu Ký là người chỉnh lý văn bản được dùng rộng rãi. Một số đoạn trích của vở được đưa vào sách Ngữ văn 10. Vở có các bài riêng trong danh mục này.
Trương Ngáo
Còn có tên Người đi đòi nợ Phật. Theo bài nghiên cứu của Nguyễn Thị Huyền Trang, đây là vở tuồng Nôm được khắc in ở Phật Trấn (Trung Quốc) năm 1878, hiện lưu tại Thư viện Quốc gia Pháp ở Paris. Đó là một vở tuồng hài Nam Bộ với các nhân vật bình thường trong xã hội, ngôn ngữ pha trộn tiếng của người Hoa vùng Chợ Lớn với tiếng Việt.
Trần Bồ
Một vở tuồng hài khác được xem là đặc trưng của vùng Nam Bộ. Cũng theo bài nghiên cứu trên, bản Nôm của vở có trong các kho lưu trữ ở Anh và Việt Nam, và từng được phiên âm in tại Sài Gòn năm 1907.
Trương Đồ Nhục
Tên vở có nghĩa là "Trương người hàng thịt". Vở thường được kể cùng nhóm tuồng hài nói trên. Tư liệu phổ biến về nội dung cụ thể của vở còn ít, nên ở đây chỉ ghi nhận tên và vị trí của nó trong dòng tuồng đồ.
Với Trương Ngáo, Trần Bồ và Trương Đồ Nhục, tư liệu dễ tìm hiện nay chủ yếu là thông tin văn bản: bản in, nơi lưu trữ, năm phiên âm. Nội dung chi tiết nằm trong các bản phiên âm chuyên ngành, chưa phổ biến rộng. Người muốn tìm hiểu sâu nên tìm đến các thư viện chuyên ngành và công trình phiên âm Hán Nôm.
Góc nhìn hôm nay: vì sao tuồng đồ đáng đọc lại
Tuồng đồ hài là chỗ hiếm hoi mà sân khấu tuồng, vốn nghiêm trang, tự cho phép mình cười. Nó cho thấy người xem tuồng xưa không chỉ say mê những trận đánh và lời thề trung nghĩa, mà còn thích nhìn quan huyện, thầy đề bị một người đàn bà góa xỏ mũi. Đó là một mảng văn học dân gian có giá trị, nhiều văn bản vẫn còn nằm trong kho lưu trữ, chờ được đọc.
- Đọc các đoạn trích Nghêu Sò Ốc Hến trong sách Ngữ văn 10 để có cảm giác đầu tiên về giọng tuồng hài.
- Tìm cuốn Tuồng hài của Lê Ngọc Cầu và các công trình của Hoàng Châu Ký, như Sơ khảo lịch sử nghệ thuật tuồng, để hiểu lịch sử và phân loại.
- Xem tuồng tại Nhà hát Tuồng Việt Nam (Hà Nội), Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng) hoặc các đơn vị nghệ thuật truyền thống ở vùng đất Bình Định xưa.
Câu hỏi thường gặp
Tuồng đồ là gì?
Tuồng đồ là bộ phận tuồng lấy đề tài từ chuyện dân gian và xã hội trong nước thay vì tích truyện Trung Hoa. Theo nghĩa hẹp, tuồng đồ thường được hiểu là tuồng hài, với các vở như Nghêu Sò Ốc Hến, Trương Ngáo, Trần Bồ.
Tuồng đồ khác tuồng thầy thế nào?
Tuồng thầy là những vở mẫu mực dùng để truyền nghề, phần lớn bi hùng, lời văn chau chuốt nhiều chữ Hán. Tuồng đồ, đặc biệt là tuồng hài, dùng nhân vật đời thường, ngôn ngữ bình dân và nhằm giễu cợt thói xấu. Tuy vậy cách phân loại giữa các nhà nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất.
Tuồng pho là gì?
Tuồng pho, còn gọi là tuồng truyện, là những vở dựa theo tích truyện Trung Hoa như các tích Tam Quốc, Tây du. Phần đông nhà nghiên cứu chia tuồng trước thế kỷ 20 thành hai bộ phận lớn là tuồng pho và tuồng đồ.
Vì sao gọi là tuồng đồ?
Có nhiều cách giải thích. Nhà nghiên cứu Lê Ngọc Cầu cho rằng tác giả xưa không dám đứng tên, coi vở như "đồ ngôn đồ thuyết" của ai đó. Cũng có ý kiến gắn chữ "đồ" với các ông đồ nho nghèo. Điểm chung là các vở này mang tính dân gian và hầu hết khuyết danh.
Vở tuồng hài nổi tiếng nhất là vở nào?
Nghêu Sò Ốc Hến là vở tuồng hài nổi tiếng nhất, khuyết danh, được cho là có gốc ở vùng tuồng Quảng Nam rồi lan sang Bình Định. Vở đã được chuyển thể sang chèo, cải lương, kịch nói và có đoạn trích trong sách Ngữ văn 10.
