Hề chèo là loại vai chuyên gây cười trong chèo, lối sân khấu dân gian của đồng bằng Bắc Bộ. Cùng với đào, kép, lão, mụ, hề là một trong những nhóm vai chính làm nên một buổi chèo. Có hai nhánh lớn: hề áo ngắn là người dân thường lém lỉnh, hề áo dài là thầy đồ, thầy bói, quan viên bị đem ra cười. Vai hề vừa chọc cười vừa nói thẳng những điều mà nhân vật khác không dám nói.
Bài này đi từ gốc: chèo là gì, hề đứng ở đâu trong hệ thống vai, vì sao người xem chèo xưa coi hề như cái muối của cả buổi diễn, và nên bắt đầu tìm hiểu vai hề từ những trích đoạn nào.
Chèo và chiếu chèo: sân khấu nơi vai hề lớn lên
Chèo là sân khấu kể chuyện bằng hát, múa và nói, hình thành và nuôi dưỡng ở các làng quê đồng bằng sông Hồng. Theo truyền thuyết, người được tôn là bà tổ nghề chèo là bà Phạm Thị Trân, sống vào thời Đinh. Đây là chuyện truyền tụng trong giới nghề, không phải sử liệu có niên đại chắc chắn, nhưng nó cho thấy người làm chèo coi nghề mình có gốc rất xa.
Chèo xưa không có sân khấu dựng cao, không có màn nhung. Gánh hát trải một chiếc chiếu ở sân đình, dàn nhạc ngồi một bên, người xem ngồi vây quanh. Chỉ cần một mảnh đất phẳng và tiếng trống là thành buổi diễn. Vì người xem ở sát bên, cách diễn chèo rất gần gũi: diễn viên có thể nhìn thẳng vào mặt khán giả, nói với họ, chờ họ cười rồi mới nói tiếp.
Chính khoảng cách gần ấy là đất sống của vai hề. Một vai bi như Thị Kính phải giữ mình trong câu chuyện. Còn hề thì được phép bước nửa chân ra ngoài: quay sang bình phẩm, hỏi khán giả, chêm một câu thời sự của làng. Cái chiếu chèo vì thế không chỉ là nơi diễn, mà là nơi cả làng cùng cười một lúc.
Hề đứng ở đâu trong hệ thống vai chèo
Chèo phân vai theo loại, mỗi loại có cách hát, cách đi, cách hoá trang riêng. Người diễn thường theo một loại vai suốt đời nghề. Có thể hình dung như sau:
| Loại vai | Thường là ai | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|
| Đào thương (đào chín) | Người phụ nữ đức hạnh, chịu oan khổ | Thị Kính |
| Đào lệch (đào lẳng) | Cô gái táo bạo, phá lề lối | Thị Mầu |
| Kép | Nam giới chính diện: thư sinh, chàng trai | Lưu Bình, Thiện Sĩ |
| Lão | Người già: lão ông, lão say | Các vai cha mẹ, ông lão |
| Mụ | Bà già, mẹ ghẻ, bà mối | Các vai mẹ chồng, mụ ác |
| Hề | Vai gây cười: người hầu, người mõ, thầy đồ, quan làng | Xã trưởng, Mẹ Đốp, Đồ Điếc |
Bảng trên chỉ là khung đơn giản. Trong thực tế, giới nghề còn chia nhỏ hơn nữa, và một số vai pha trộn: một vai mụ có thể rất buồn cười, một vai lão say gần với hề. Nhưng nhìn chung, khi người xem chèo xưa nói "đến đoạn hề" là ai cũng hiểu: tới lúc được cười.
Hai nhánh lớn: hề áo ngắn và hề áo dài
Cách gọi theo trang phục là cách dễ nhớ nhất, và cũng nói được bản chất của vai.
Hề áo ngắn
Áo ngắn là áo của người lao động: người hầu, anh tiểu đồng, người đi gánh thuê, anh mõ, chị vợ mõ. Trong giới nghề có những tên gọi như hề gậy, hề mồi, hề đồng. Hề gậy mang tên theo cây gậy cầm trên tay. Đây là kiểu nhân vật thấp cổ bé họng nhưng nhanh trí, nói năng tếu táo, hay bắt bẻ người trên. Cái cười của hề áo ngắn thường là cái cười cùng nhân vật: khán giả đứng về phía anh ta.
Hề áo dài
Áo dài, khăn xếp là y phục của người có chữ, có chức: thầy đồ, thầy bói, thầy lang, lý trưởng, xã trưởng. Hề áo dài là những nhân vật tự cho mình là to, là giỏi, nhưng hoá ra dốt, tham, sợ vợ hoặc háo sắc. Cái cười ở đây là cái cười vào nhân vật. Khán giả cười để hạ bệ họ.
Hai nhánh này thường được đặt cạnh nhau trong cùng một lớp diễn. Trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp trong vở Quan Âm Thị Kính là ví dụ rõ nhất: một bên là quan làng mặc áo dài khệnh khạng, một bên là vợ anh mõ ở đáy xã hội làng, và người thắng trong cuộc đấu khẩu lại là người ở dưới.
Vai hề làm những việc gì trong một vở chèo
Nói hề chỉ để gây cười là nói thiếu. Trong cấu trúc một vở chèo, vai hề gánh ít nhất bốn việc.
- Đổi không khí. Chèo cổ có nhiều đoạn rất buồn: Thị Kính bị oan, Súy Vân giả dại, Trương Viên ly tán. Lớp hề chen vào giúp người xem thở ra trước khi lại chìm vào nỗi buồn tiếp theo.
- Nói thay khán giả. Điều cả làng nghĩ mà không ai dám nói với lý trưởng, vai hề nói ra trên chiếu chèo, dưới lớp vỏ đùa cợt.
- Bình phẩm câu chuyện. Hề có thể quay ra nhận xét về chính nhân vật khác, về lề thói, như một người dẫn chuyện có thái độ.
- Nối với đời sống hôm nay. Nhờ được ứng tác, vai hề là chỗ để người diễn chêm chuyện thời sự của làng, của mùa màng, làm vở cũ trở nên mới với từng đêm diễn.
Vì vậy, một vở chèo không có hề sẽ thiếu cả nhịp lẫn tiếng nói của người dân. Nhiều người nghiên cứu chèo, như Trần Việt Ngữ hay Hà Văn Cầu, đều dành chỗ đáng kể để bàn về vai hề khi viết về nghệ thuật chèo.
Những vai hề nên biết trước
Muốn hiểu hề chèo, cách nhanh nhất là xem vài lớp hề đã thành kinh điển. Dưới đây là những cái tên hay gặp trong tài liệu và trên sân khấu:
- Xã trưởng và Mẹ Đốp (vở Quan Âm Thị Kính): ông quan làng háo danh và chị vợ mõ đanh đá, đối đáp với nhau khi làng chuẩn bị rao tin Thị Mầu có mang. Trích đoạn này có trong sách Ngữ văn 10.
- Đồ Điếc: ông thầy đồ nặng tai, cũng thuộc vở Quan Âm Thị Kính. Cái cười đến từ việc nghe nhầm, đáp lệch, mà vẫn ra vẻ thông thái.
- Thầy Mù, Hương Câm, Lão Say: những vai hài được nhắc nhiều trong giới chèo, mỗi vai khai thác một chỗ khiếm khuyết hoặc một tật xấu để tạo tình huống. Điều cần nói rõ: trên chiếu chèo, cái được cười là thói giả vờ, sự tham lam hay thói khoe khoang của nhân vật, không phải bản thân sự khiếm khuyết.
Những lớp hề này thường được diễn tách riêng thành trích đoạn, vì chúng đủ trọn vẹn để đứng một mình.
Cái cười của hề chèo đến từ đâu
Đọc kỹ các lớp hề, có thể thấy vài cơ chế lặp đi lặp lại.
- Lệch giữa vẻ ngoài và thực chất. Quan làng ăn mặc chỉnh tề, nói giọng trịnh trọng, nhưng câu nói ra lại lộ cái dốt, cái tham. Càng ra vẻ đạo mạo thì càng buồn cười khi bị lật.
- Đối đáp ngược chiều. Người dưới cố tình hiểu sai lời người trên, đáp lệch đi một chút, để câu của người trên tự quay lại cắn họ.
- Chơi chữ. Hề chèo dùng nhiều từ đồng âm, nói lái, nói ví von, đúng chất lời ăn tiếng nói ở làng.
- Phóng đại trong điệu bộ. Dáng đi khệnh khạng, cái quạt phe phẩy quá tay, cái gậy chống sai chỗ. Hình thể được cường điệu để người ngồi xa cũng thấy.
- Nói thẳng với khán giả. Hề quay ra hỏi người xem, kéo họ vào phe mình. Tiếng cười vì thế mang tính cộng đồng.
Góc nhìn hôm nay: hề chèo dạy ta điều gì
Vai hề chèo cho thấy một điều tinh tế về văn hoá làng xưa: ở một xã hội phân tầng chặt, sân đình ngày hội là nơi người dưới được phép cười người trên. Tiếng cười ấy không lật đổ ai, nhưng nó giữ cho quyền lực biết ngượng. Đó là lý do nhiều vai hề áo dài là chức sắc trong làng chứ không phải vua chúa xa xôi: người ta cười cái gần mình nhất.
Muốn tìm hiểu tiếp, có thể bắt đầu theo thứ tự này:
- Đọc trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp trong sách Ngữ văn 10 (bộ Chân trời sáng tạo), rồi xem một bản diễn của nhà hát chèo để so chữ với diễn.
- Tìm bộ Kịch bản chèo do Hà Văn Cầu chủ biên để đọc văn bản các vở chèo cổ.
- Đọc các công trình của Trần Việt Ngữ về nghệ thuật chèo để hiểu hệ thống vai và làn điệu.
- Đi xem chèo ở Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Chèo Hà Nội hoặc các nhà hát, câu lạc bộ chèo ở đồng bằng Bắc Bộ, để ý xem vai hề được khán giả đón thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Hề chèo là gì?
Hề chèo là loại vai chuyên gây cười trong chèo truyền thống Bắc Bộ, đứng cạnh đào, kép, lão, mụ. Vai hề vừa làm người xem cười, vừa bình phẩm câu chuyện và nói thay người dân những điều khó nói. Có hai nhánh lớn là hề áo ngắn và hề áo dài.
Hề áo ngắn khác hề áo dài thế nào?
Hề áo ngắn là người lao động, người hầu, anh mõ, thường lém lỉnh và được khán giả đứng về phía mình. Hề áo dài là thầy đồ, thầy bói, quan làng, những người có chữ có chức bị đem ra cười vì dốt, tham hoặc háo sắc. Một bên là cười cùng nhân vật, một bên là cười vào nhân vật.
Trích đoạn hề chèo nổi tiếng nhất là gì?
Trích đoạn được biết rộng rãi nhất là Xã trưởng – Mẹ Đốp trong vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính, hiện có trong sách Ngữ văn 10. Ngoài ra còn các lớp như Đồ Điếc, Thầy Mù, Lão Say thường được diễn tách riêng.
Vì sao chèo cần có vai hề?
Chèo cổ có nhiều đoạn bi thương, vai hề giúp đổi nhịp để người xem không bị nặng nề. Hề còn là tiếng nói phê phán của người dân với cường hào, lý dịch, và là chỗ để người diễn ứng tác, làm vở cũ hợp với từng buổi diễn.
Chèo cổ có tác giả không?
Các vở chèo cổ như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Kim Nham là sáng tác dân gian khuyết danh, được nhiều thế hệ nghệ nhân truyền miệng và chỉnh sửa. Các văn bản in hiện nay là bản sưu tầm, chỉnh lý của các nhà nghiên cứu.
