Thơ trào phúng là thơ dùng tiếng cười để phê phán: người viết mỉa mai, phóng đại, nói ngược hay chơi chữ để vạch ra cái xấu, cái giả, cái lố của một kiểu người hay một thời. Trong văn học Việt, dòng thơ này lên đến đỉnh vào cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 với Nguyễn Khuyến, Tú Xương ở Bắc Kỳ và Học Lạc ở Nam Kỳ. Cái cười ở đây không để mua vui, mà để người đọc cười xong thì nhìn ra điều sai.
Bài này giải thích nghĩa của chữ "trào phúng", những cách tạo tiếng cười hay gặp, các chặng chính của dòng thơ, và ranh giới giữa trào phúng với chửi bới.
Nghĩa của hai chữ "trào" và "phúng"
"Trào phúng" là từ Hán Việt. Trào (嘲) là giễu cợt, chế nhạo. Phúng (諷) là nói bóng gió, nói xa nói gần để người nghe tự hiểu. Ghép lại, trào phúng là chế giễu bằng lối nói có ẩn ý. Định nghĩa ấy đã chứa sẵn hai vế: phải có tiếng cười, và tiếng cười phải trỏ vào một đối tượng.
Giới nghiên cứu thường chia tiếng cười trào phúng thành hai hướng:
- Thế trào: cười đời, cười người khác — quan lại hách dịch, sĩ tử dốt mà khoe, kẻ học đòi, cảnh thi cử nhố nhăng.
- Tự trào: cười chính mình — cái nghèo, cái thi mãi không đỗ, cái bất lực của người có chữ mà không làm được gì cho đời.
Hai hướng hay đan vào nhau. Tú Xương vừa cười cả trường thi, vừa tự nhận mình "dở dở lại ương ương". Học Lạc tự hạ mình xuống tận cùng để bọn hương chức trong làng thấy rõ mặt mình hơn. Còn về giọng thì có hai mức: trào lộng nhẹ nhàng, hóm hỉnh, và đả kích gay gắt, có lúc thành tiếng chửi. Người viết giỏi biết đổi giọng trong cùng một bài.
Trong tiếng Việt, "trào phúng" và "châm biếm" gần như đồng nghĩa. "Trào phúng" quen dùng cho văn thơ, "châm biếm" dùng rộng hơn cho cả kịch, báo chí, tranh vẽ.
Cái cười trong thơ trào phúng sinh ra từ đâu
Mọi tiếng cười trào phúng đều xoay quanh một điểm: độ vênh giữa vẻ ngoài và thực chất. Cái gì càng làm ra vẻ trang trọng mà bên trong càng rỗng thì càng buồn cười. Các nhà thơ có mấy cách quen thuộc để làm lộ độ vênh ấy.
Phóng đại và thu nhỏ
Đẩy một nét lên quá mức cho thành lố. Cảnh thi của Tú Xương có "Lọng cắm rợp trời quan sứ đến / Váy lê quét đất mụ đầm ra" (có bản chép "Cờ kéo rợp trời"): lọng "rợp trời", váy "quét đất" — cái phô trương bị phóng to đến mức hoá trò cười, trong khi sĩ tử thì chỉ "lôi thôi" đeo lọ mực.
Vật hoá và hạ bệ
Gán cho người có chức có quyền những nét của con vật hoặc đồ vật. Học Lạc tả bọn quan làng qua con trâu: "Mài sừng cho lắm cũng là trâu". Nguyễn Khuyến tả ông nghè qua một hình nộm bằng giấy. Nhà nghiên cứu gọi đây là thủ pháp "hạ bệ": kéo cái được tôn lên cao xuống mức tầm thường để người đọc thôi kính nể nó.
Đặt khẩu ngữ vào khuôn thơ trang trọng
Thơ Đường luật vốn là thể thơ của cử nhân, tiến sĩ, có niêm luật chặt. Khi trong khuôn ấy bỗng xuất hiện "ậm ọe", "lôi thôi", "nghé ngọ", tiếng cười bật ra từ chính sự lệch tông. Người đọc thời ấy càng thuộc Đường thi thì càng thấy buồn cười.
Đối và chơi chữ
Hai cặp thực và luận của bài thất ngôn bát cú bắt buộc phải đối. Nhà thơ trào phúng tận dụng luật này để đặt hai hình ảnh cạnh nhau cho chúng tự tố cáo nhau: quan sứ đối với mụ đầm, sĩ tử đối với quan trường. Thêm vào đó là lối dùng từ đồng âm, nói lái, mượn điển cố rồi bẻ nghĩa.
Nói ngược
Khen để chê, chúc để rủa. Bài "Năm mới chúc nhau" của Tú Xương là lời chúc Tết mà đọc kỹ thì từng câu là một nhát roi. Lối nói ngược buộc người đọc phải tự lật nghĩa, và chính lúc lật được ra là lúc bật cười.
Các chặng chính của dòng thơ trào phúng Việt Nam
Tiếng cười phê phán có trong ca dao, truyện cười dân gian từ rất sớm (phần ấy thuộc về văn học dân gian, không bàn kỹ ở đây). Ở văn học viết, có thể chia thành mấy chặng sau:
| Chặng | Tên tuổi tiêu biểu | Đối tượng cười chính | Thể loại hay dùng |
|---|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 18 – nửa đầu thế kỷ 19 | Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ (giai thoại, thơ Nôm) | Thói đạo đức giả, kẻ quyền thế | Thơ Nôm Đường luật, câu đối |
| Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 (Bắc Kỳ) | Nguyễn Khuyến (1835–1909), Tú Xương (1870–1907) | Khoa cử suy tàn, quan lại bù nhìn, lối sống học đòi | Thất ngôn bát cú, tứ tuyệt, hát nói, câu đối, văn tế |
| Cuối thế kỷ 19 (Nam Kỳ) | Học Lạc (1842–1915) | Hương chức, hội tề trong làng; kẻ học đòi | Thơ Nôm Đường luật, giọng khẩu ngữ Nam Bộ |
| Thập niên 1930 (báo chí) | Tú Mỡ trên báo Phong Hoá; truyện ngắn Nguyễn Công Hoan | Quan lại, thói "Tây hoá" nửa mùa, cảnh làng xã | Thơ lục bát, vè, thơ nhại; truyện ngắn |
Chặng cuối thế kỷ 19 đặc biệt vì nó trùng với lúc thực dân Pháp đặt ách cai trị và nền khoa cử Nho học tàn dần (khoa thi Hương cuối cùng ở Bắc Kỳ là năm 1915, khoa thi Hội cuối cùng là năm 1919). Những người được đào tạo để làm quan theo lối cũ bỗng thấy chữ nghĩa của mình mất giá. Tiếng cười của họ vì thế thường lẫn nước mắt: cười cảnh trường thi bị "mụ đầm" đến xem như xem hội, cười mình đỗ cử nhân, tiến sĩ mà danh vị chẳng hơn đồ giấy.
Sang thập niên 1930, tiếng cười rời sân đình và trường thi để lên mặt báo. Báo Phong Hoá (1932–1936) của nhóm Tự Lực văn đoàn dành hẳn chỗ cho thơ vui, tranh vui. Thơ trào phúng lúc này viết bằng chữ Quốc ngữ, ngắn, đọc nhanh, nhắm vào chuyện thời sự trong tuần.
Những thể thơ hay gặp và vì sao chúng hợp với tiếng cười
- Thất ngôn bát cú Đường luật: có sẵn cấu trúc đề – thực – luận – kết và hai cặp đối. Nhà thơ dùng phần thực, luận để "trưng bày" đối tượng, phần kết để tung cú chốt.
- Tứ tuyệt: bốn câu, gọn như một câu đùa. Câu cuối thường là cú lật.
- Hát nói: thể của ca trù, cho phép câu dài ngắn tự do, chen chữ Hán với lời nói thường. Tú Xương dùng hát nói để kể chuyện mình dán câu đối Tết rồi tự khen.
- Văn tế nhại: lấy khuôn văn tế người chết để "tế sống" một người còn sống. Tú Xương có "Văn tế sống vợ". Cái cười đến từ việc dùng giọng bi ai cho một việc chẳng có gì bi ai.
- Lục bát và vè: dễ thuộc, dễ truyền miệng, hợp với thơ trên báo của Tú Mỡ.
Trào phúng khác chửi bới ở đâu
Thơ trào phúng có những câu rất nặng lời. Nhưng nó khác lời chửi ở ba điểm.
- Có nghệ thuật dựng hình. Câu chửi chỉ gọi tên cái xấu. Câu thơ trào phúng dựng một bức tranh khiến người đọc tự thấy cái xấu: sĩ tử "vai đeo lọ", quan trường "miệng thét loa".
- Nhắm vào kẻ có thế hoặc thói xấu, không nhắm vào người yếu thế. Đối tượng của Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Học Lạc là quan lại, hương chức, kẻ mua danh bán tước, chính tầng lớp nho sĩ của mình. Cười người nghèo, người tật nguyền chưa bao giờ làm nên một bài thơ trào phúng lớn.
- Có điểm đứng. Sau tiếng cười là một quan niệm về cái đúng: chữ nghĩa phải có thực học, làm quan phải vì dân, người ta phải ra "cái giống người" (chữ của Tú Xương).
Đây cũng là lý do một bài thơ trào phúng còn đọc được sau hơn trăm năm. Đối tượng cụ thể đã mất, nhưng kiểu người thì vẫn còn.
Sử liệu và truyền miệng: đọc thơ trào phúng cho cẩn thận
Thơ trào phúng cuối thế kỷ 19 chủ yếu lưu truyền bằng miệng. Tú Xương không để lại bản thảo tự tay chép; thơ ông được in rải rác từ báo Nam Phong (1918–1926) rồi mới gom thành tập, và số bài gán cho ông ở các bản in dao động rất lớn. Một bài thơ hay, đúng giọng, dễ bị gán cho người nổi tiếng nhất vùng. Vì vậy:
- Cùng một bài có thể có nhiều dị bản ("Lọng cắm rợp trời" / "Cờ kéo rợp trời").
- Nhiều câu đối, bài thơ "của Tú Xương" hay "của Trạng Quỳnh" chỉ là giai thoại.
- Khi trích để làm bài, nên lấy bản trong sách giáo khoa hoặc tuyển tập có chú thích của nhà xuất bản uy tín.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, đi đâu để hiểu thêm
Học sinh gặp thơ trào phúng chủ yếu ở chương trình Ngữ văn 8 hiện hành: sách Kết nối tri thức có bài "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu" (còn gọi "Vịnh khoa thi Hương") của Tú Xương và yêu cầu viết bài phân tích một bài thơ trào phúng; sách Cánh diều in bài này dưới tên "Vịnh khoa thi Hương". Muốn đi xa hơn:
- Đọc: tuyển tập thơ Tú Xương, Nguyễn Khuyến của NXB Văn học; Bùi Quang Huy, Thơ ca trào phúng Việt Nam (1996); các bài nghiên cứu về thơ Nôm Học Lạc của Nguyễn Hữu Rạng trên tạp chí khoa học Đại học Sư phạm TP.HCM và Đại học Đồng Tháp.
- Đến: nhà lưu niệm Tú Xương ở Nam Định (phố Hàng Nâu xưa); khu lưu niệm Nguyễn Khuyến ở làng Yên Đổ, Bình Lục, Hà Nam cũ.
- Tập: lấy một bài, chỉ ra từng chỗ "vênh" giữa vẻ ngoài và thực chất. Làm được việc đó là đã nắm được xương sống của cả thể loại.
Câu hỏi thường gặp
Thơ trào phúng là gì?
Thơ trào phúng là thơ dùng tiếng cười để phê phán, bằng các cách như mỉa mai, phóng đại, nói ngược, vật hoá, chơi chữ. Đối tượng thường là thói xấu của một kiểu người hay một tầng lớp, đôi khi là chính người viết. Tiêu biểu ở Việt Nam có Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Học Lạc.
Trào phúng khác châm biếm thế nào?
Trong tiếng Việt hai từ gần như đồng nghĩa, đều là cười để phê phán. "Trào phúng" hay dùng cho văn thơ, nhất là thơ Nôm cuối thế kỷ 19. "Châm biếm" dùng rộng hơn cho kịch, báo chí, tranh vẽ.
Tự trào là gì?
Tự trào là tự cười mình: nhà thơ đem cái nghèo, cái thi hỏng, cái bất lực của chính mình ra làm trò cười. Tú Xương, Nguyễn Khuyến đều có nhiều bài tự trào. Tự trào thường kín đáo phê phán cả xã hội đã đẩy người viết vào cảnh ấy.
Vì sao thơ trào phúng phát triển mạnh cuối thế kỷ 19?
Đó là lúc thực dân Pháp đặt ách cai trị, khoa cử Nho học suy tàn và lối sống học đòi lan ra các phố thị. Nho sĩ thấy chữ nghĩa mất giá, quan lại thành bù nhìn, nên tiếng cười chua chát trở thành cách nói thật dễ truyền miệng nhất.
Thơ trào phúng có trong sách Ngữ văn lớp mấy?
Theo chương trình hiện hành, học sinh học thơ trào phúng ở lớp 8, với bài "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu" (Vịnh khoa thi Hương) của Tú Xương và bài viết phân tích một tác phẩm thơ trào phúng. Các bộ sách khác nhau chọn văn bản đọc thêm khác nhau.
