Trong tuồng và hát bội, vai hề là những nhân vật chuyên gây cười, thường ở vị trí thấp như lính hầu, người canh cửa, kẻ chạy việc, hoặc là những ông quan, ông thầy bị đem ra giễu. Vai mụ là các vai phụ nữ lớn tuổi, có khi hiền, có khi ác, và trong tuồng hài thường là những bà vợ ghen tuông, đanh đá. Ở tuồng thầy bi hùng, hề và mụ chỉ chen vào vài lớp để đổi không khí; còn trong tuồng đồ hài như Nghêu Sò Ốc Hến, họ bước lên giữa sân khấu và gánh gần như toàn bộ tiếng cười.
Bài này đặt hai loại vai ấy vào hệ thống vai tuồng, chỉ ra cách chúng gây cười, và chỗ khác nhau giữa vai hề trong tuồng thầy và trong tuồng hài. Phần hoá trang, vẽ mặt tuồng không bàn sâu ở đây.
Hệ thống vai tuồng: hề và mụ đứng ở đâu
Tuồng phân vai rất chặt. Mỗi loại vai có lối hát, lối nói, dáng đi, cách hoá trang riêng, và người diễn thường gắn với một loại vai trong cả đời nghề. Một cách hình dung đơn giản:
| Nhóm vai | Thường là ai | Giọng điệu chủ đạo |
|---|---|---|
| Kép | Nam nhân vật chính: tướng trẻ, thư sinh, trung thần | Trang trọng, hùng hoặc văn nhã |
| Đào | Nữ nhân vật chính: tiểu thư, hoàng hậu, nữ tướng | Trang trọng, bi thương hoặc anh hùng |
| Lão | Ông già: lão tướng, cha mẹ, lão trung thần | Trầm, nghiêm |
| Mụ | Bà già: mẹ, nhũ mẫu, mẹ ghẻ, bà vợ | Tuỳ vai: hiền, ác hoặc hài |
| Nịnh | Gian thần, kẻ phản trắc | Xảo trá |
| Hề | Lính hầu, người chạy việc, quan thầy bị giễu | Tếu táo, phóng đại |
Bảng này chỉ là khung cơ bản. Trong giới nghề, mỗi nhóm còn chia nhỏ hơn, và ranh giới không tuyệt đối: một vai mụ có thể rất buồn cười, một vai quan trong tuồng hài có thể được diễn theo lối hề.
Vai hề trong tuồng thầy: một khoảng thở
Tuồng thầy là những vở bi hùng về trung hiếu tiết nghĩa, nhiều cảnh căng thẳng: trung thần bị hãm hại, chủ tướng lâm nguy, người mẹ mất con. Trong những vở ấy, hề xuất hiện ở các lớp phụ: anh lính gác ngủ gật, gã hầu nhát gan, tên lính canh nói lắp. Chức năng của họ là:
- Đổi nhịp. Sau một lớp bi tráng, lớp hề ngắn giúp người xem thả lỏng.
- Soi ngược. Sự nhát gan của gã hầu làm nổi bật lòng dũng cảm của chủ tướng; sự tham ăn của tên lính làm nổi bật sự thanh liêm của trung thần.
- Nối với khán giả bình dân. Ngôn ngữ hề gần với lời nói thường ngày, giúp người xem ít chữ cũng có chỗ bám.
Vai hề trong tuồng thầy thường không đổi được số phận của nhân vật chính. Họ đứng bên lề câu chuyện lớn.
Vai hề trong tuồng hài: bước ra giữa sân khấu
Trong tuồng đồ hài, tình thế đảo ngược. Không còn trung thần, chủ tướng; nhân vật chính là quan huyện, thầy đề, thầy bói, ông trùm, kẻ trộm. Họ đều có thể được diễn bằng chất hề. Huyện Trìa trong Nghêu Sò Ốc Hến, về địa vị là quan, nhưng về tinh thần là một vai hề: mê gái, sợ vợ, xử án lố bịch. Cái hay là người diễn phải giữ dáng quan, giọng quan, để cái hề lộ ra từ bên trong lớp áo quan.
Có thể so sánh như sau:
| Tiêu chí | Hề trong tuồng thầy | Hề trong tuồng hài |
|---|---|---|
| Vị trí | Vai phụ, xen lớp | Nhân vật chính |
| Thân phận | Thường là người dưới: lính, hầu | Cả người dưới lẫn quan, thầy |
| Ảnh hưởng tới cốt truyện | Ít | Quyết định |
| Đích ngắm của tiếng cười | Thói nhát gan, tham ăn của cá nhân | Cả một kiểu người có quyền: quan tham, thầy bói lừa |
Vai mụ: từ bà mẹ hiền đến bà vợ đánh ghen
Vai mụ trong tuồng trải rộng. Ở tuồng bi hùng, mụ có thể là người mẹ đau khổ, nhũ mẫu trung thành, hoặc mẹ ghẻ độc ác. Ở tuồng hài, vai mụ hay gắn với hình ảnh bà vợ ghen.
Trong nhiều bản Nghêu Sò Ốc Hến, cuối vở các bà vợ, như Bà Huyện, kéo đến bắt quả tang chồng ở nhà Thị Hến. Màn đánh ghen ấy là cao trào của tiếng cười: những ông quan vừa còn ra oai ở công đường giờ cuống cuồng chạy trốn vợ. Ngay ở cảnh xử án, nỗi sợ vợ của Huyện Trìa cũng đã là một nguồn cười.
Vai mụ hài có vài nét quen:
- Giọng to, lời thẳng. Trái với các ông quan nói vòng vo chữ nghĩa, bà vợ nói thẳng, mắng thẳng.
- Quyền lực trong nhà. Ông chồng có chức ngoài công đường nhưng trong nhà phải nhường bà.
- Hành động dồn dập. Màn đánh ghen thường có chạy, đuổi, núp, lộ, rất hợp với lối diễn động tác của tuồng.
Cần nói thêm: tiếng cười trong màn đánh ghen nhắm vào các ông chồng lén lút, không nhằm chế giễu phụ nữ. Bà vợ là người lật mặt, ông chồng mới là người bị cười.
Cách gây cười riêng của tuồng
Tuồng có một lợi thế đặc biệt cho tiếng cười: hệ thống quy ước trang nghiêm. Khi khán giả đã quen với giọng hát khách hùng tráng, bước đi oai vệ của các vai tướng, thì chỉ cần một nhân vật mượn đúng những quy ước ấy cho việc tầm thường là đã buồn cười. Mấy cách quen thuộc:
- Nhại lối trang trọng. Dùng điệu bộ, lời lẽ của vai tướng, vai quan cho một tình huống nhỏ nhặt như sợ vợ, trốn dưới gầm phản.
- Phóng đại động tác. Sợ thì run cả người, ngã thì ngã kiểu tuồng, chạy thì chạy vòng sân khấu.
- Đổi giọng giữa chừng. Đang nói lối trịnh trọng thì chuyển sang câu nói thường, câu tiếng địa phương.
- Chữ nghĩa lệch. Dùng chữ Hán Việt sai chỗ, ghép những từ kêu mà rỗng.
Chuyện nhại lời Hán Việt có bài riêng trong danh mục này.
Diễn hề tuồng khó ở đâu
Người trong nghề thường nói diễn hề tuồng khó vì phải nắm chắc quy ước của các vai khác mới nhại được. Một người đóng Huyện Trìa phải biết đi, ngồi, hát như một vai quan chuẩn mực, rồi mới làm méo những động tác ấy cho đúng chỗ. Nếu làm méo ngẫu nhiên, khán giả chỉ thấy diễn vụng; nếu làm méo có chủ ý, khán giả thấy một ông quan lố bịch.
Cũng vì thế, nhiều người trong nghề coi việc diễn được một vai hề tuồng cho tới nơi tới chốn là dấu hiệu của tay nghề vững. Người xem tinh ý sẽ nhận ra sự khác biệt giữa một diễn viên chỉ làm trò cho vui và một diễn viên nhại chính xác từng động tác quy chuẩn: người thứ nhất làm khán giả cười rồi quên, người thứ hai làm khán giả cười và nhớ mãi dáng một ông quan.
Góc nhìn hôm nay
Vai hề và vai mụ trong tuồng nhắc người xem rằng nghệ thuật cổ không chỉ có bi hùng. Ngay trong sân khấu trang nghiêm nhất, người xưa vẫn chừa chỗ cho tiếng cười, và tiếng cười ấy thường nhắm vào kẻ có quyền mà giả dối.
- Khi xem một vở tuồng bi hùng, để ý các lớp có lính, hầu: đó thường là chỗ hề xuất hiện.
- Khi xem Nghêu Sò Ốc Hến, theo dõi Huyện Trìa từ cảnh xử án đến cảnh bị vợ bắt để thấy một vai quan được diễn bằng chất hề.
- Đọc thêm Sơ khảo lịch sử nghệ thuật tuồng của Hoàng Châu Ký để hiểu hệ thống vai tuồng.
Câu hỏi thường gặp
Vai hề trong tuồng là gì?
Vai hề trong tuồng là các nhân vật chuyên gây cười, thường là lính hầu, người chạy việc hoặc những ông quan, ông thầy bị đem ra giễu. Ở tuồng bi hùng, hề là vai phụ xen lớp để đổi không khí; ở tuồng hài, chất hề có mặt ở cả các nhân vật chính.
Vai mụ trong tuồng là vai gì?
Vai mụ là các vai phụ nữ lớn tuổi như người mẹ, nhũ mẫu, mẹ ghẻ, bà vợ. Tuỳ vở, mụ có thể hiền, ác hoặc hài. Trong tuồng hài như Nghêu Sò Ốc Hến, vai mụ hay gắn với các bà vợ ghen kéo đến bắt quả tang chồng.
Hề trong tuồng khác hề trong chèo thế nào?
Hề chèo sinh từ sân đình làng, gần lời nói đời thường và hay ứng tác với khán giả. Hề tuồng sống trong một hệ thống quy ước trang nghiêm hơn, nên cái cười thường đến từ việc nhại chính những quy ước ấy: dáng quan, giọng quan, chữ Hán Việt dùng sai chỗ.
Huyện Trìa là vai hề hay vai quan?
Về thân phận, Huyện Trìa là quan huyện. Về tinh thần, đây là một vai mang chất hề: mê gái, sợ vợ, xử án lố bịch. Người diễn phải giữ dáng vẻ của một vai quan để cái hề lộ ra từ bên trong.
