Nhại lời Hán Việt: tiếng cười từ chữ nghĩa bác học trong tuồng hài

Tuồng là sân khấu của chữ nghĩa bác học: thơ chữ Hán khi nhân vật ra, lời hát khách dày chữ Hán, điển cố Trung Hoa, câu văn biền ngẫu. Tuồng hài lấy chính kho chữ nghĩa ấy làm vật liệu gây cười. Các ông quan, ông thầy trong tuồng đồ nói giọng Hán Việt rất kêu cho những chuyện rất tầm thường, dùng điển sai chỗ, ghép chữ sang với lời nôm suồng sã. Khoảng chênh giữa giọng bác học và chuyện đời thường chính là chỗ khán giả bật cười.

Bài này giải thích vì sao lời Hán Việt dễ thành chất liệu cười, đi qua các kiểu nhại thường gặp, và kèm vài ví dụ tự đặt để minh hoạ cơ chế. Các ví dụ ấy là viết mới, không phải lời trích từ vở tuồng nào.

Tuồng nói và hát bằng thứ ngôn ngữ nào

Tuồng có nhiều lối trình bày lời: xướng, bạch, nói lối, hát khách, hát nam, cùng các điệu như thán, oán. Không cần đi sâu từng lối, chỉ cần nắm một điều: phần lớn những lối mang tính trang trọng của tuồng dùng rất nhiều chữ Hán Việt. Hát khách, lối hát hùng tráng nổi tiếng của tuồng, thường dùng lời dày chữ Hán; hát nam thì dùng lời Việt mềm hơn.

Với khán giả xưa, đặc biệt ở nông thôn, không phải ai cũng hiểu hết từng chữ. Nhưng ai cũng nhận ra giọng của chữ Hán: trang nghiêm, kêu vang, thuộc về thế giới của quan lại, sách vở, triều đình. Chính cái giọng ấy, khi đặt vào miệng một kẻ không xứng, trở thành thứ để cười.

Vì sao chữ Hán dễ thành chất liệu cười

• Nó gắn với quyền lực. Ở xã hội xưa, chữ Hán là chữ của khoa cử, công văn, giấy tờ quan. Nhại chữ Hán là một cách nhại quyền lực.
• Nó dễ bị dùng làm bình phong. Người ít học mà muốn tỏ ra có học sẽ vội vàng xài chữ Hán, và rất dễ xài sai.
• Nó tạo khoảng chênh rõ. Câu Hán Việt kêu vang ghép với chuyện ăn uống, ghen tuông, trốn vợ tạo ra một độ lệch mà ai cũng nghe thấy.
• Nó có nhiều đồng âm. Rất nhiều âm Hán Việt trùng với âm của từ nôm, mở đường cho lối chơi chữ hai nghĩa.

Có một điểm thú vị về khán giả. Tuồng hài không cần khán giả hiểu hết chữ Hán mới cười được. Người hiểu chữ thì cười vì thấy cái sai cụ thể. Người không hiểu chữ thì cười vì nghe giọng kêu vang đặt vào miệng một kẻ đáng cười, hoặc vì thấy lời trang trọng bị cắt ngang bởi một câu nôm suồng sã. Một miếng nhại tốt hoạt động được ở cả hai tầng khán giả cùng lúc.

Năm kiểu nhại thường gặp

1. Lời kêu cho chuyện tầm thường

Nhân vật ra sân khấu với giọng trịnh trọng của một vị quan đọc thơ tự giới thiệu, nhưng nội dung lại là khoe mình thanh liêm, giỏi giang một cách lố bịch, hoặc lộ ra mối lo vặt vãnh. Ví dụ tự đặt, theo lối một ông quan huyện ra mắt:

Bổn huyện thanh liêm như nước giếng làng, trong đến mức nhìn thấy đáy... đáy túi của dân.

Câu đầu giữ đúng giọng tự khen trang trọng, câu sau trượt xuống một hình ảnh đời thường làm lộ thói tham.

2. Điển cố đặt sai chỗ

Tuồng thầy dùng điển cố để nâng tầm câu văn. Tuồng hài cho nhân vật dẫn điển cố vào những chỗ không hợp, hoặc dẫn sai điển, hoặc dẫn đúng điển mà hiểu sai nghĩa. Khán giả biết điển sẽ cười vì cái sai; khán giả không biết điển vẫn cười vì thấy nhân vật quá vênh váo.

3. Hiểu chữ theo nghĩa đen

Một cụm Hán Việt có nghĩa bóng bị nhân vật hiểu theo nghĩa đen của từng chữ, hoặc được dịch sang nôm một cách máy móc. Cái cười đến từ sự ngây ngô của bản dịch.

4. Chơi chữ Hán – nôm đồng âm

Một âm Hán Việt trùng với một âm nôm có nghĩa suồng sã. Nhân vật nói chữ Hán, nhưng khán giả lại nghe ra chữ nôm. Đây là lối chơi chữ đòi hỏi người nghe có chút vốn chữ, và thường làm khán giả có học cười khoái nhất.

5. Đổi giọng giữa câu

Đang nói lối trịnh trọng, nhân vật bất ngờ chen một câu nôm suồng sã, một câu tiếng địa phương, một tiếng chửi yêu. Ví dụ tự đặt, một ông quan đang làm bộ nghiêm trang thì nghe tiếng vợ:

Bổn quan đang phân xử phải trái, công minh như ánh nhật nguyệt... Ấy chết, bà nhà tôi tới!

Câu sau làm sụp cả câu trước. Thế giới công đường nghiêm trang lập tức nhường chỗ cho thế giới trong nhà, nơi ông quan chỉ là người chồng sợ vợ.

Đặt cạnh nhau: giọng trang trọng và giọng nhại

Nhìn vào Nghêu Sò Ốc Hến

Trong Nghêu Sò Ốc Hến, nhất là các cảnh ở huyện đường, các bài phân tích trong sách Ngữ văn 10 thường chỉ ra sự đối lập giữa vẻ trang nghiêm của chốn công đường với thực chất xử án theo cảm tình của Huyện Trìa và Đề Hầu. Ngôn ngữ của phép nước, của mệnh lệnh quan, của thủ tục xử kiện được dùng ngay trong lúc quan và thầy đề đang tính chuyện riêng với Thị Hến. Khán giả cười vì thấy cái vỏ chữ nghĩa bác học chỉ là tấm màn mỏng che lòng tham và lòng háo sắc.

Người muốn thấy cụ thể từng câu nên đọc văn bản trích trong sách giáo khoa hoặc bản chỉnh lý của Hoàng Châu Ký, và xem bản diễn để nghe giọng người diễn nhấn vào những chữ nào.

Điều tuồng hài không chế giễu

Giống như hề chèo, tuồng hài cười cái chữ giả chứ không cười cái học thật. Khán giả xưa vẫn kính trọng người có học thực sự. Kẻ bị cười là kẻ dùng chữ làm đồ trang sức, làm bình phong cho cái dốt, cái tham. Hiểu như vậy để thấy tiếng cười của tuồng đồ là một cách bảo vệ giá trị của chữ nghĩa chứ không phải phủ nhận nó.

Góc nhìn hôm nay: tiếng cười từ lời sáo rỗng

Ngày nay ít ai còn nói chữ Hán, nhưng cơ chế ấy vẫn sống. Thứ ngôn ngữ trang trọng hôm nay là những từ ngữ hành chính, khẩu hiệu, thuật ngữ chuyên môn. Khi một người dùng thứ ngôn ngữ ấy để che một việc tầm thường hay một ý đồ riêng, người nghe vẫn bật cười theo đúng kiểu khán giả tuồng xưa. Học cách nhận ra lời kêu mà rỗng là một kỹ năng hữu ích.

• Khi xem tuồng hài, để ý những chỗ nhân vật đang nói giọng Hán Việt thì đổi sang lời nôm. Đó thường là chỗ đặt miếng cười.
• Đọc thêm về các lối hát, lối nói của tuồng trong Sơ khảo lịch sử nghệ thuật tuồng của Hoàng Châu Ký.
• Thử tự viết một câu tự giới thiệu kiểu "nói kêu mà rỗng" cho một nhân vật tưởng tượng, rồi đọc to: nếu chính mình bật cười, cơ chế đã hoạt động.