Trong vở tuồng hài Nghêu Sò Ốc Hến, Thị Hến là người đàn bà góa trẻ đẹp và khôn ngoan; Thầy Nghêu là thầy bói gieo quẻ cho kẻ trộm; Đề Hầu là viên thư lại ở huyện đường; Huyện Trìa là quan huyện vừa mê gái vừa sợ vợ; Trùm Sò là ông nhà giàu bị trộm và nổi tiếng keo kiệt; Ốc là tên trộm gây ra mọi chuyện. Ba người đàn ông có chữ, có chức đều mê Thị Hến, và cuối cùng đều bị chị xỏ mũi trước mặt mọi người.
Bài này vẽ chân dung từng nhân vật, giải thích họ gây cười bằng gì, và lưu ý những chỗ các dị bản khác nhau. Vở khuyết danh, có nhiều bản; bài dựa vào những nét chung mà các bản phổ biến cùng có.
Cái tên: cả một gánh hàng hải sản
Tên vở ghép bốn loài thân mềm quen thuộc ở vùng biển, đầm phá miền Trung: nghêu (còn gọi là ngao), sò, ốc, hến. Mỗi tên là tên một nhân vật. Viên thầy đề tên Hầu cũng được một số tài liệu ghi hoặc đọc gần với "hàu". Việc đặt tên nhân vật theo các con vật nhỏ, rẻ, quen thuộc ngoài chợ đã là một miếng cười: những ông quan, ông thầy ra vẻ to tát hoá ra chỉ là "con nghêu, con hàu".
Một số tài liệu ghi tên gốc của vở là Di tình, viết bằng chữ Nôm, khuyết danh. Tên Nghêu Sò Ốc Hến mới là tên phổ biến ngày nay. Theo Wikipedia tiếng Việt và các tài liệu hướng dẫn học tập, bản do Hoàng Châu Ký chỉnh lý gồm ba hồi.
Thị Hến: người đàn bà nắm dây
Thị Hến là người đàn bà góa, trẻ, đẹp. Trong mạch vở, chị mua lại đồ trộm từ tên Ốc, nên bị Trùm Sò và lý trưởng tìm ra tang vật rồi giải lên huyện. Từ thế bị cáo, chị biến thành người điều khiển cả phiên toà nhờ nhan sắc và nhất là nhờ trí khôn.
Thị Hến không phải nhân vật lý tưởng theo kiểu đào thương: chị mua đồ gian, chị biết dùng sắc đẹp. Nhưng sân khấu đặt chị vào vị trí người thắng, vì đối thủ của chị là những kẻ có quyền mà hư hỏng hơn chị nhiều. Ở đoạn sau của vở, chị hẹn cả ba người đàn ông có chức có chữ đến nhà cùng một tối, rồi để họ lần lượt phải trốn và cuối cùng lộ mặt cả với nhau. Tiếng cười dồn vào họ, không vào chị.
Thầy Nghêu: ông thầy bói của kẻ trộm
Trong phần lớn các bản kể, Nghêu (có bản viết Ngao) là thầy bói. Đầu vở, tên trộm Ốc tìm đến nhờ ông gieo quẻ xem nên đi trộm hướng nào, và quẻ chỉ vào nhà Trùm Sò. Riêng chi tiết này đã đủ một tầng cười: nghề đoán vận mệnh lại đem ra phục vụ việc ăn trộm, và quẻ bói "linh" đúng vào việc xấu.
Về sau, thầy Nghêu cũng là một trong những người mê Thị Hến và bị chị đưa vào bẫy. Một vài tài liệu hướng dẫn học tập mô tả nhân vật này khác đi đôi chút, cho thấy các dị bản không thống nhất hoàn toàn về nghề nghiệp của ông. Điểm chung giữa các bản là ông thầy này mượn danh nghề nghiệp để che lòng ham muốn.
Đề Hầu: viên thư lại ba phải
"Đề" là thầy đề, chức thư lại giúp việc giấy tờ ở huyện đường. Đề Hầu là người đứng cạnh quan huyện trong phiên xử, lẽ ra phải giữ sổ sách và luật lệ. Thế nhưng ông cũng mê Thị Hến, và khi quan huyện nghiêng về phía chị, ông hùa theo, có khi còn đi trước một bước.
Cái cười của Đề Hầu là cái cười của kẻ phụ tá ba phải: ra vẻ mẫu mực, nói lời phụ hoạ, nhưng thật ra cũng đang tính chuyện riêng. Khi cả ba người đàn ông chạm mặt nhau ở nhà Thị Hến, sự ganh nhau giữa quan và thầy đề càng lộ rõ.
Huyện Trìa: quan huyện xử án bằng cảm tình
Huyện Trìa là nhân vật được nhớ nhất, phần lớn nhờ trích đoạn Huyện Trìa xử án có trong sách Ngữ văn 10. Ông là quan huyện, người cầm cán cân công lý ở địa phương. Nhưng khi Thị Hến bước vào công đường, ông bỏ ngay phép tắc, xử theo cảm tình. Kết quả là kẻ mất của lại chịu thiệt, còn người mua đồ gian thì thoát.
Huyện Trìa còn có thêm một nét làm khán giả thích thú: sợ vợ. Bà Huyện theo sát chồng, và nỗi lo bị vợ bắt quả tang khiến mọi mưu tính của ông vừa vụng vừa lộ. Sự kết hợp giữa quyền lực ở công đường và sự hèn nhát ở trong nhà là một công thức cười rất bền.
Trùm Sò: kẻ mất của mà vẫn bị cười
Trùm Sò là ông trùm giàu có trong làng, bị tên Ốc lấy trộm đồ. Về lý, ông là nạn nhân. Nhưng sân khấu không cho khán giả thương ông nhiều, vì ông được vẽ ra là người keo kiệt, bủn xỉn. Khi kiện lên huyện, ông lại thua trắng trước một bộ máy chỉ biết nhìn Thị Hến.
Cái tên Trùm Sò về sau đã đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày để chỉ người keo kiệt. Đó là một dấu hiệu cho thấy vở tuồng đã thấm sâu vào đời sống đến mức nào.
Ốc và các nhân vật phụ
Ốc là tên trộm, người châm ngòi cho cả vở. Hắn trộm nhà Trùm Sò theo lời quẻ của thầy Nghêu, rồi bán đồ cho Thị Hến. Bên cạnh còn có lý trưởng (thầy Lý), người cùng Trùm Sò đi tìm tang vật, và trong nhiều bản, cũng bị cuốn vào vòng mê Thị Hến. Cuối vở, các bà vợ, như Bà Huyện, Bà Đề, Bà Lý, xuất hiện trong màn đánh ghen, đẩy tiếng cười lên cao trào. Tên và vai của các nhân vật phụ thay đổi theo dị bản.
Bảng tóm tắt nhân vật
| Nhân vật | Thân phận | Thói bị cười | Kết cục thường thấy |
|---|---|---|---|
| Thị Hến | Góa phụ trẻ đẹp | Không phải đích cười chính; là người bày mưu | Thoát tội, làm ba người đàn ông bẽ mặt |
| Thầy Nghêu | Thầy bói (trong phần lớn bản) | Mượn nghề để làm việc xấu, ham sắc | Bị lộ ở nhà Thị Hến |
| Đề Hầu | Thầy đề ở huyện | Ba phải, ham sắc | Bị lộ cùng quan huyện |
| Huyện Trìa | Quan huyện | Xử án theo cảm tình, mê gái, sợ vợ | Bị vợ bắt quả tang |
| Trùm Sò | Ông trùm giàu | Keo kiệt | Mất của mà thua kiện |
| Ốc | Kẻ trộm | Trộm cắp | Là người châm ngòi |
Góc nhìn hôm nay: vì sao những nhân vật này còn sống
Đến hôm nay, Huyện Trìa, Đề Hầu, Trùm Sò vẫn được nhắc tên, vì họ là những kiểu người không mất đi: người cầm cân mà nghiêng, người phụ tá ba phải, người giàu mà ki bo. Thị Hến thì cho thấy một điều thú vị của tuồng hài: người được khán giả đứng về phía không cần phải hoàn hảo, chỉ cần đối thủ của họ tệ hơn và giả dối hơn.
- Đọc hai đoạn trích trong sách Ngữ văn 10 (Huyện Trìa xử án và đoạn Thị Hến bày mưu) và thử xếp từng nhân vật vào bảng trên theo bản mình đọc.
- Xem một bản diễn tuồng hoặc bản chuyển thể cải lương, chú ý cách mỗi diễn viên làm nổi thói xấu của nhân vật qua dáng đi, giọng nói.
- So sánh Huyện Trìa với vai xã trưởng trong trích đoạn chèo Xã trưởng – Mẹ Đốp để thấy hai sân khấu cùng vẽ một kiểu quan.
Câu hỏi thường gặp
Nghêu Sò Ốc Hến có những nhân vật nào?
Các nhân vật chính gồm Thị Hến (góa phụ trẻ đẹp), Thầy Nghêu (thầy bói), Đề Hầu (thầy đề ở huyện), Huyện Trìa (quan huyện), Trùm Sò (ông trùm giàu) và Ốc (kẻ trộm). Ngoài ra có lý trưởng và các bà vợ xuất hiện trong màn đánh ghen. Tên và vai có thể khác nhau giữa các dị bản.
Huyện Trìa là ai?
Huyện Trìa là quan huyện trong vở tuồng hài Nghêu Sò Ốc Hến. Ông xử vụ kiện giữa Trùm Sò và Thị Hến theo cảm tình vì mê nhan sắc của Thị Hến, và đồng thời rất sợ vợ. Trích đoạn Huyện Trìa xử án có trong sách Ngữ văn 10.
Vì sao gọi người keo kiệt là Trùm Sò?
Vì nhân vật Trùm Sò trong vở Nghêu Sò Ốc Hến là ông nhà giàu nổi tiếng bủn xỉn. Vở phổ biến rộng đến mức tên nhân vật đi vào lời ăn tiếng nói hằng ngày để chỉ người keo kiệt.
Đề Hầu là chức gì?
Đề là thầy đề, chức thư lại lo giấy tờ ở huyện đường, Hầu là tên riêng. Trong vở, Đề Hầu là người phụ tá của quan huyện, ba phải và cũng mê Thị Hến, nên bị lộ mặt cùng quan huyện ở cuối vở.
Thầy Nghêu làm nghề gì?
Trong phần lớn các bản kể, Thầy Nghêu (có bản viết Ngao) là thầy bói, người gieo quẻ chỉ cho tên trộm Ốc vào nhà Trùm Sò. Một vài tài liệu mô tả khác đôi chút, do vở có nhiều dị bản.
