Nghêu Sò Ốc Hến không có một bản gốc duy nhất. Đây là vở tuồng hài khuyết danh, lưu truyền dân gian ở vùng tuồng Quảng Nam rồi Bình Định, mỗi gánh hát diễn một kiểu, nên tồn tại nhiều dị bản khác nhau về tên nhân vật, số lớp và cách kết thúc. Bản phổ biến nhất hiện nay là bản do Giáo sư Hoàng Châu Ký chỉnh lý, gồm ba hồi. Từ sân khấu tuồng, vở đã được chuyển thể sang chèo, cải lương, kịch nói, phim ghi hình và nhiều tiểu phẩm hài.
Bài này đi qua các lớp lịch sử của vở: từ truyền miệng đến văn bản, những chỗ các bản khác nhau, và các mốc chuyển thể đáng chú ý. Các mốc năm được ghi theo nguồn phổ biến và có chỗ chưa thống nhất; bài sẽ nói rõ khi gặp chỗ như vậy.
Từ truyền miệng đến văn bản
Như phần lớn tuồng đồ, Nghêu Sò Ốc Hến ra đời trong dân gian, không ai đứng tên. Một số tài liệu ghi tên gốc của vở là Di tình, được viết bằng văn vần chữ Nôm. Vở được cho là hình thành trong truyền thống tuồng Quảng Nam, sau đó lan sang Bình Định, hai vùng đất có truyền thống tuồng mạnh nhất miền Trung.
Trong giai đoạn truyền miệng, cốt truyện không cố định. Mỗi gánh hát, mỗi nghệ nhân có thể thêm lớp, bớt lớp, đổi tên, thêm miếng hài hợp với khán giả nơi mình diễn. Đó là đặc điểm chung của sân khấu dân gian: văn bản sống trong người diễn hơn là trên giấy.
Bản chỉnh lý của Hoàng Châu Ký
Bước ngoặt là khi vở được giới nghiên cứu sân khấu sưu tầm, so sánh các bản và chỉnh lý thành một văn bản thống nhất. Người gắn liền với việc này là Giáo sư Hoàng Châu Ký, nhà nghiên cứu tuồng nổi tiếng, tác giả Sơ khảo lịch sử nghệ thuật tuồng.
Các tài liệu học tập dùng cho sách Ngữ văn 10 ghi rằng văn bản do Hoàng Châu Ký chỉnh lý (1957) gồm ba hồi. Theo Wikipedia tiếng Việt, cuối thập niên 1950 vở được phục dựng và dàn dựng ở Hà Nội với các diễn viên gốc Quảng Nam, Bình Định, và về sau kịch bản được hoàn thiện thêm với sự tham gia của nghệ sĩ Tống Phước Phổ. Các mốc năm cụ thể giữa các nguồn chưa hoàn toàn khớp nhau, nên khi trích dẫn học thuật nên kiểm lại trong sách của chính Hoàng Châu Ký.
Những chỗ các dị bản khác nhau
| Điểm | Các khả năng gặp trong tài liệu |
|---|---|
| Tên vở | Nghêu Sò Ốc Hến, Ngao Sò Ốc Hến; tên gốc được ghi là Di tình |
| Tên thầy bói | Nghêu hoặc Ngao |
| Viên thư lại | Đề Hầu; có nơi ghi gần với "Hàu"; có bản chỉ gọi là thầy đề |
| Quan huyện | Huyện Trìa trong bản phổ biến và các bản chuyển thể; có bản chỉ gọi chung là quan huyện |
| Người mê Thị Hến | Bộ ba thường gặp là quan huyện, thầy đề, thầy Nghêu; có bản đưa cả lý trưởng vào |
| Kết thúc | Có bản kết bằng màn các bà vợ kéo đến đánh ghen; có bản dừng ở việc ba người đàn ông bị lộ mặt |
| Số lớp | Thay đổi theo bản và theo gánh hát |
Wikipedia tiếng Việt, dẫn một bài báo ở Bình Định, còn phân biệt bản Bình Định, Quảng Nam với các bản diễn ở Liên khu 5 và ở miền Bắc. Những khác biệt chi tiết giữa các bản này cần đọc trong các công trình chuyên ngành.
Điều đáng chú ý là khung chính thì bản nào cũng giữ: kẻ trộm nhờ thầy bói gieo quẻ, trộm nhà Trùm Sò, bán đồ cho Thị Hến; Thị Hến bị kiện lên huyện; quan huyện và thầy đề mê nhan sắc mà xử lệch; rồi những kẻ mê Thị Hến bị chị bày mưu cho lộ mặt. Cái khung bền ấy là lý do vở dễ chuyển sang các sân khấu khác.
Các mốc chuyển thể
Theo các nguồn phổ biến, trong đó có Wikipedia tiếng Việt, có thể kể những dạng chuyển thể sau:
- Tuồng phục dựng và phim ghi hình. Sau khi được phục dựng ở Hà Nội, vở được thực hiện thành phim ghi hình vào năm 1967 với diễn viên tuồng Liên khu 5. Bản phim này là tư liệu quý để xem cách diễn tuồng hài thời đó.
- Kịch nói. Vở có bản chuyển thể kịch nói, Wikipedia ghi do Dương Ngọc Đức chuyển thể.
- Chèo. Tích được đưa lên chiếu chèo, chuyển lời sang làn điệu và lối nói của chèo.
- Cải lương. Wikipedia ghi bản cải lương do soạn giả Năm Châu chuyển thể, ra mắt ở Sài Gòn năm 1977 và có bản ghi hình. Bản cải lương đưa tích này đến với khán giả quen nghe vọng cổ.
- Tiểu phẩm hài. Nhiều tiểu phẩm sân khấu và truyền hình mượn nhân vật Thị Hến, Huyện Trìa để làm câu chuyện mới.
- Lưu diễn nước ngoài. Vở từng được biểu diễn ở nước ngoài, Wikipedia nhắc đến Liên Xô, Tiệp Khắc và Hoa Kỳ.
Về cách mỗi sân khấu làm cái cười khác đi khi nhận tích, xem bài riêng trong danh mục này về chuyện một tích nhiều sân khấu.
Vì sao vở dễ đi xa như vậy
- Tình huống phổ quát. Quan tham xử lệch, người đàn bà khôn lỡm những kẻ háo sắc, đánh ghen: khán giả ở đâu cũng hiểu, không cần biết tích Trung Hoa.
- Nhân vật rõ nét. Mỗi nhân vật mang một thói xấu dễ nhận, dễ diễn, dễ nhớ.
- Cấu trúc theo cảnh. Vở chia thành những cảnh có thể tách diễn riêng, như cảnh xử án, cảnh Thị Hến bày mưu.
- Không có tác giả giữ bản quyền văn bản gốc. Là tác phẩm dân gian, vở được tự do chuyển thể, mỗi sân khấu thêm thắt theo cách của mình.
Đọc dị bản sao cho đúng
Với học sinh và người đọc phổ thông, chuyện dị bản có thể gây bối rối: sách này viết Đề Hầu, phim kia gọi thầy đề; bản này có đánh ghen, bản kia không. Cách xử lý đơn giản:
- Khi làm bài Ngữ văn, bám vào văn bản trong sách giáo khoa và ghi rõ là theo văn bản ấy.
- Khi xem diễn, coi mỗi bản là một cách kể; so với văn bản để thấy chỗ nào là sáng tạo của người dàn dựng.
- Khi trích dẫn trong bài viết nghiêm túc, ghi rõ bản nào, ai chỉnh lý, năm nào.
Một mẹo nhỏ khi xem diễn: muốn biết đoàn hát đang dùng bản nào, hãy để ý ba điểm dễ thấy nhất, là tên gọi của viên thư lại, việc lý trưởng có bị cuốn vào chuyện mê Thị Hến hay không, và vở kết thúc ở cảnh lộ mặt hay kéo dài đến màn đánh ghen. Ba điểm ấy thường đủ để đoán bản diễn gần với dòng nào.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện dị bản của Nghêu Sò Ốc Hến là một bài học về văn học dân gian: tác phẩm không đứng yên mà lớn lên qua nhiều người kể. Công việc của Hoàng Châu Ký và các nghệ nhân giữa thế kỷ 20 là ghi lại một khoảnh khắc trong quá trình ấy, đủ vững để dạy trong nhà trường, nhưng không xoá đi các bản khác.
- Tìm xem bản phim ghi hình năm 1967 để thấy lối diễn tuồng hài nguyên gốc.
- Xem một bản cải lương để so sánh nhịp và giọng.
- Đọc các công trình của Hoàng Châu Ký về tuồng và cuốn Tuồng hài của Lê Ngọc Cầu để hiểu bối cảnh của vở.
Câu hỏi thường gặp
Nghêu Sò Ốc Hến của ai?
Nghêu Sò Ốc Hến là vở tuồng hài khuyết danh, hình thành trong dân gian ở vùng tuồng Quảng Nam rồi Bình Định. Bản phổ biến hiện nay do Giáo sư Hoàng Châu Ký chỉnh lý, gồm ba hồi. Người chỉnh lý không phải tác giả của vở.
Nghêu Sò Ốc Hến có bao nhiêu dị bản?
Không có con số chính xác, vì vở lưu truyền qua nhiều gánh hát, mỗi nơi diễn một kiểu. Các tài liệu phân biệt ít nhất bản Quảng Nam, Bình Định với các bản diễn ở Liên khu 5 và miền Bắc. Các bản khác nhau về tên nhân vật, số lớp và cách kết thúc.
Nghêu Sò Ốc Hến đã được chuyển thể sang những loại hình nào?
Vở đã được chuyển thể sang chèo, cải lương, kịch nói, có phim ghi hình năm 1967 và nhiều tiểu phẩm hài. Bản cải lương được ghi là do soạn giả Năm Châu chuyển thể, ra mắt năm 1977.
Tên gốc của Nghêu Sò Ốc Hến là gì?
Một số tài liệu ghi tên gốc của vở là Di tình, viết bằng văn vần chữ Nôm. Ngoài ra vở còn được gọi là Ngao Sò Ốc Hến, theo tên khác của con nghêu.
