Tú Xương (Trần Tế Xương, 1870–1907) là nhà thơ trào phúng sắc sảo nhất cuối thế kỷ 19, sống gần trọn đời ở đất Vị Hoàng, Nam Định. Ông đi thi Hương tám lần, chỉ đỗ tú tài, và biến chính đời mình cùng cảnh phố phường, trường thi thời Pháp thuộc thành chất liệu cho những câu thơ cười đến cay mắt. Tiếng cười của ông nhanh, đốp chát, dùng khẩu ngữ, và gần như bao giờ cũng có một vị đắng ở cuối.
Một đời đi thi ở đất Vị Hoàng
Trần Tế Xương sinh năm 1870 ở làng Vị Xuyên, Mỹ Lộc, Nam Định, gần phố Hàng Nâu, ngay cạnh sông Vị Hoàng. Vùng này vừa là quê vừa là cả thế giới của ông: ông gần như không rời Nam Định, và hầu hết thơ ông xoay quanh phố, sông, chợ và trường thi của chính thành phố ấy.
Trường thi Nam Định là một trong những trường thi Hương lớn nhất Bắc Kỳ. Dưới thời Pháp, sĩ tử Hà Nội phải về đây thi chung, nên mới có câu "Trường Nam thi lẫn với trường Hà". Tú Xương thi ở đó suốt hai mươi năm:
| Năm | Khoa | Kết quả |
|---|---|---|
| 1886 | Bính Tuất | Hỏng |
| 1888 | Mậu Tý | Hỏng |
| 1891 | Tân Mão | Hỏng |
| 1894 | Giáp Ngọ | Đỗ tú tài (lấy thêm, "thiên thủ") |
| 1897 | Đinh Dậu | Hỏng cử nhân — khoa thi ông tả trong "Vịnh khoa thi Hương" |
| 1900, 1903, 1906 | Canh Tý, Quý Mão, Bính Ngọ | Vẫn chỉ là tú tài; năm 1903 ông còn đổi tên thành Trần Cao Xương mong đổi vận |
Ông mất đầu năm 1907, khi chưa đầy bốn mươi tuổi. Cái danh "ông Tú" vì vậy vừa là học vị thật, vừa là một nỗi tự giễu suốt đời: người có chữ, có tài, mà chỉ dừng ở bậc thấp nhất của khoa danh.
Cười phố phường: "Có đất nào như đất ấy không?"
Nam Định cuối thế kỷ 19 đang từ một thành phố thi cử, buôn bán kiểu cũ biến thành đô thị thuộc địa. Phố xá mở rộng, sông bị lấp, tiền bạc lên ngôi. Tú Xương ghi lại cơn đổi đời ấy bằng giọng của người dân phố chính gốc.
Bài "Đất Vị Hoàng" mở và đóng bằng cùng một câu hỏi: "Có đất nào như đất ấy không?" Ở giữa là bức tranh đảo lộn:
Nhà kia lỗi phép con khinh bố,
Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng.
Cái cười nằm ở chỗ nhà thơ dùng đúng khuôn đối của thơ Đường — "nhà kia" đối "mụ nọ", "con khinh bố" đối "vợ chửi chồng" — để trưng ra những cảnh trái với mọi phép tắc mà khuôn thơ ấy vốn đề cao. Câu hỏi lặp lại ở cuối bài không còn là lời khoe quê nữa mà thành một tiếng thở dài.
Ngắn hơn và buồn hơn là bài "Sông Lấp", viết về dòng sông Vị Hoàng bị lấp dần thành đất:
Sông kia rày đã nên đồng,
Chỗ làm nhà cửa chỗ trồng ngô khoai.
Vẳng nghe tiếng ếch bên tai,
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò.
Không có câu nào chế giễu ai, nhưng hình ảnh người giật mình vì tiếng ếch, tưởng có ai gọi đò trên dòng sông không còn nữa, có cái hài hước lặng lẽ của một sự nhầm lẫn. Nhiều người đọc coi đây là một nét Tú Xương ít được nhắc: ông cười cả những thứ khiến ông đau.
Cười trường thi: khi khoa cử thành cảnh hội
Đề tài thi cử chiếm một phần lớn thơ Tú Xương. Bài nổi tiếng nhất là "Vịnh khoa thi Hương" (sách Ngữ văn 8 bộ Kết nối tri thức in dưới tên "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu"), tả kỳ thi năm 1897 có quan Toàn quyền và vợ đến dự. Cảnh "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ / Ậm ọe quan trường miệng thét loa" đã thành mẫu mực cho lối tả trào phúng trong nhà trường. (Bài này được phân tích kỹ trong bài hướng dẫn phân tích thơ trào phúng của danh mục.)
Bên cạnh đó là "Giễu người thi đỗ", mở bằng hai câu rất đặc trưng giọng ông:
Một đàn thằng hỏng đứng mà trông,
Nó đỗ khoa này có sướng không!
Người nói là "một đàn thằng hỏng" — trong đó có chính Tú Xương. Đại từ "nó" dành cho kẻ đỗ đạt, chữ "thằng" dành cho mình và bạn bè: bậc thang danh giá bị lật ngược ngay từ cách xưng hô. Câu hỏi "có sướng không" vừa ghen tị vừa khinh, và người đọc không biết nên đứng về phía nào. Đó là chỗ tinh quái: ông không tự đặt mình lên trên kẻ bị cười.
Cười chính mình: ông Tú dở dở ương ương
Tự trào là phần làm nên gương mặt riêng của Tú Xương. Ông tự giới thiệu:
Vị Xuyên có Tú Xương,
Dở dở lại ương ương.
Hai câu năm chữ, giọng như vè, tự gắn cho mình cái nhãn "dở ương". Một nhà nho tự xưng mình như thế là đã đứng ngoài lề lối của tầng lớp mình.
Bài "Thương vợ" thường được dạy như một bài thơ trữ tình, nhưng chính ở đây tiếng cười tự trào sắc nhất:
Quanh năm buôn bán ở mom sông,
Nuôi đủ năm con với một chồng.
Ông tự xếp mình vào hàng "con" mà bà Tú phải nuôi, đếm mình như một miệng ăn trong nhà: năm con và một chồng. Phép đếm ấy buồn cười vì nó đúng, và vì người đếm chính là ông chồng. Kết bài, ông còn tự mắng: "Có chồng hờ hững cũng như không". Cái cười tự hạ mình ở đây là cách nói lời biết ơn mà không cần sến.
Ông còn viết "Văn tế sống vợ" — dùng thể văn tế dành cho người chết để "tế" người vợ đang sống — và bài "Phỗng sành" mở bằng câu "Ở phố Hàng Nâu có phỗng sành", tự ví mình như ông phỗng đất nung đứng trơ ra giữa phố.
Nghệ thuật gây cười của Tú Xương
- Khẩu ngữ phố thị: "lôi thôi", "ậm ọe", "nó", "thằng", "đứa". Ông đưa tiếng nói của chợ búa vào thể thơ của trường thi.
- Đối để tố cáo: hai vế đối đặt hai hình ảnh chướng cạnh nhau cho chúng tự nói.
- Đổi ngôi xưng: lúc "ông", lúc "tôi", lúc "thằng". Xưng "ông" để trịch thượng với kẻ đáng khinh, xưng "thằng" để tự hạ mình.
- Câu kết lật tông: nhiều bài cười suốt sáu câu rồi kết bằng một câu buồn hoặc một câu hỏi lớn, như "Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà".
- Đề tài đời thường: tiền, nợ, Tết, mua sắm, cô đầu, đi thi. Không có núi sông hùng vĩ, chỉ có phố Hàng Nâu và dòng sông bị lấp.
Giới nghiên cứu hay so: Nguyễn Khuyến cười thâm trầm, kín đáo; Tú Xương cười đốp chát, ra mặt. Một người là Tam nguyên về ở ẩn, người kia là ông Tú thi hỏng ở giữa phố. Vị trí đứng khác nhau sinh ra hai giọng cười khác nhau.
Văn bản thơ Tú Xương: vì sao có nhiều dị bản
Tú Xương làm thơ để giải buồn, đọc cho bạn bè, người nhà nghe; ông không để lại bản thảo chép tay đáng tin cậy. Thơ ông được in dần từ báo Nam Phong (1918–1926), sau đó mới có các tập tuyển. Các bản in sau này chênh nhau rất nhiều về số bài, có bản trên một trăm chín mươi bài, trong khi một công trình khảo cứu năm 1986 chỉ chọn khoảng một trăm ba mươi bài được coi là chắc chắn của ông.
Lý do dễ hiểu: Nam Định thời ấy có nhiều người làm thơ cùng giọng, và trường thi là nơi thơ truyền miệng nhanh nhất. Bài nào hay mà châm chọc thì dễ được gán cho ông Tú. Vì vậy khi trích thơ Tú Xương, nên dựa vào sách giáo khoa hoặc tuyển tập có chú thích văn bản, và để ý từng chữ có thể khác nhau giữa các bản.
Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và tìm đến Tú Xương
- Nhà lưu niệm Tú Xương ở Nam Định, trên nền nhà cũ khu phố Hàng Nâu xưa — nơi xem được không gian sống của ông.
- Sách: tuyển tập thơ Trần Tế Xương của NXB Văn học; cuốn Trông dòng sông Vị của Trần Thanh Mại (1935), một trong những sách đầu tiên viết riêng về ông.
- Trong lớp học: bài "Vịnh khoa thi Hương" (Ngữ văn 8) là cửa vào dễ nhất. Đọc thêm "Thương vợ" và "Đất Vị Hoàng" để thấy hai mặt tự trào và thế trào.
- Tết: ông có hẳn một mảng thơ Tết — chúc Tết, sắm Tết, dán câu đối — mà danh mục Hài Tết của wiki này bàn riêng.
Đọc Tú Xương hôm nay, người ta vẫn bật cười vì các kiểu người ông tả vẫn còn: kẻ khoe danh hão, người học đòi, kẻ lắm lời chúc tụng. Cái đổi khác chỉ là trang phục.
Câu hỏi thường gặp
Tú Xương tên thật là gì, sinh năm nào?
Tú Xương tên thật là Trần Tế Xương, sinh năm 1870 ở làng Vị Xuyên, Mỹ Lộc, Nam Định, mất năm 1907. Năm 1903 ông đổi tên thành Trần Cao Xương khi đi thi. Chữ "Tú" là từ học vị tú tài ông đỗ năm 1894.
Vì sao gọi là Tú Xương?
Vì ông đỗ tú tài khoa Giáp Ngọ 1894, người đương thời quen gọi ông Tú, ghép với tên Xương. Ông thi Hương tám lần nhưng không đỗ cử nhân, nên suốt đời vẫn là "ông Tú".
Những bài thơ trào phúng nổi tiếng của Tú Xương là gì?
Các bài thường được nhắc gồm "Vịnh khoa thi Hương", "Giễu người thi đỗ", "Đất Vị Hoàng", "Năm mới chúc nhau", "Văn tế sống vợ", "Phỗng sành". "Thương vợ" và "Sông Lấp" là hai bài trữ tình có pha giọng tự trào.
Thơ Tú Xương khác thơ Nguyễn Khuyến thế nào?
Nguyễn Khuyến cười thâm trầm, kín đáo, giọng của bậc Tam nguyên về ở ẩn. Tú Xương cười nhanh, đốp chát, dùng nhiều khẩu ngữ phố thị, giọng của một ông Tú thi hỏng sống giữa phố. Cả hai đều có mảng tự trào sâu sắc.
Đất Vị Hoàng ở đâu?
Vị Hoàng là tên cũ của vùng trung tâm thành phố Nam Định xưa, bên dòng sông Vị Hoàng (sông Vị). Dòng sông này bị lấp dần thời Pháp thuộc, để lại bài "Sông Lấp" của Tú Xương.
