Hề áo ngắn là nhánh vai hề chèo dành cho người dân thường: người hầu, tiểu đồng, anh mõ, chị vợ mõ, người làm thuê. Họ mặc áo ngắn của người lao động, ở vị trí thấp nhất trong làng, nhưng lại nhanh trí, giỏi đối đáp và thường là người thắng trong cuộc đấu khẩu với kẻ có chức. Tiếng cười của hề áo ngắn là tiếng cười của người dưới nhìn lên, và khán giả đứng về phía họ.
Bài này nói về chân dung, cách gây cười và ý nghĩa xã hội của loại vai ấy, kèm cách nhận ra một vai hề áo ngắn khi xem chèo.
Vì sao gọi là "áo ngắn"
Trong làng Việt xưa, quần áo nói lên thân phận. Người có chữ, có chức mặc áo dài, đội khăn xếp, đi guốc hoặc giày. Người làm lụng ngoài đồng, người hầu trong nhà giàu mặc áo cánh, áo ngắn cho dễ cử động. Chèo mượn ngay quy ước đời thường ấy để phân vai. Khán giả nhìn bộ áo là biết nhân vật thuộc tầng lớp nào, và biết luôn mình nên cười với họ hay cười vào họ.
Vì thế "hề áo ngắn" không phải tên một nhân vật, mà là tên một kiểu người. Giới nghề còn có những gọi tên nhỏ hơn như hề gậy, hề mồi, hề đồng. Hề gậy gắn với cây gậy cầm tay, hề đồng gắn với vai tiểu đồng theo hầu thư sinh. Cách gọi có thể khác nhau giữa các gánh và các vùng chèo, nên khi đọc tài liệu nên xem tác giả dùng chữ theo nghĩa nào.
Chân dung chung của một vai hề áo ngắn
Dù tên gọi khác nhau, các vai hề áo ngắn có vài nét chung khá dễ nhận:
- Thân phận thấp. Họ là người phục dịch, chạy việc, làm nghề bị coi rẻ như mõ làng. Trong bậc thang của làng, họ ở nấc cuối.
- Đầu óc nhanh. Không có quyền, họ chỉ có miệng lưỡi. Họ nghe một câu là bắt được chỗ hở để vặn lại.
- Không sợ hãi bề ngoài. Họ vẫn cúi chào, vẫn vâng dạ, nhưng câu vâng dạ ấy đã ngầm chứa một cái gai.
- Thực tế. Họ nói chuyện ăn, chuyện tiền, chuyện công sức, kéo câu chuyện từ chỗ đạo lý viển vông về chỗ đời thường.
- Có tình. Nhiều vai hề áo ngắn tốt bụng với người yếu thế hơn, chỉ gai góc với kẻ trên.
Mẹ Đốp: một vai hề của tầng lớp dưới đáy làng
Ví dụ dễ tìm nhất là Mẹ Đốp trong trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp thuộc vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính. Mẹ Đốp là vợ anh mõ, người đi rao việc làng. Nghề mõ ngày xưa bị coi khinh, nhà mõ ở vị trí thấp nhất trong làng. Ấy vậy mà khi xã trưởng đến nhà để sai việc rao tin Thị Mầu có mang, chính Mẹ Đốp là người làm chủ cuộc trò chuyện.
Xã trưởng khoe chức, khoe được làng bầu. Mẹ Đốp không cãi thẳng, mà đáp bằng cách khoe ngược nghề mõ của nhà mình, đặt cái chức của xã trưởng ngang hàng với cái dùi mõ. Những lời bóng gió, chơi chữ đồng âm, cố tình hiểu sai của chị khiến ông quan làng đi từ chỗ ra oai sang chỗ lúng túng. Các sách hướng dẫn học Ngữ văn 10 đều xếp Mẹ Đốp vào loại vai hề, đại diện cho tiếng nói châm biếm của người dân đối với chức sắc làng xã.
Mẹ Đốp là vai nữ, nhưng tinh thần của chị chính là tinh thần hề áo ngắn: thân phận thấp, miệng lưỡi sắc, và người xem cười cùng chị.
Những cách gây cười quen thuộc của hề áo ngắn
Hiểu sai có chủ ý
Người trên ra lệnh, hề áo ngắn nghe theo nghĩa đen hoặc theo một nghĩa khác của chữ. Lệnh vẫn được "thi hành", nhưng kết quả làm người ra lệnh bẽ mặt. Đây là vũ khí an toàn nhất của kẻ yếu: không cãi lời, chỉ hiểu lệch đi một chút.
Khoe ngược
Khi người trên khoe địa vị, hề áo ngắn khoe nghề hèn của mình bằng giọng trịnh trọng y hệt. Hai lời khoe đặt cạnh nhau làm lộ ra cái rỗng của lời khoe thứ nhất.
Kéo chuyện lớn về chuyện bụng
Người có chữ nói chuyện đạo lý, phép làng, danh giá. Hề áo ngắn nhắc chuyện cơm gạo, chuyện tiền công, chuyện ai được ăn cỗ. Sự tương phản giữa cái cao và cái thấp là nguồn cười rất xưa, có ở nhiều nền sân khấu.
Nói với khán giả
Hề áo ngắn hay quay ra phía người xem, như muốn rủ họ làm chứng. Một ánh mắt, một câu nói nhỏ sang bên là đủ để cả chiếu chèo hiểu rằng nhân vật đang "chơi" người đối diện.
So sánh nhanh với hề áo dài
| Tiêu chí | Hề áo ngắn | Hề áo dài |
|---|---|---|
| Thân phận | Người làm thuê, người hầu, nhà mõ | Thầy đồ, thầy bói, lý trưởng, xã trưởng |
| Quan hệ với khán giả | Khán giả cười cùng | Khán giả cười vào |
| Vũ khí gây cười | Miệng lưỡi, mẹo vặt, hiểu sai có chủ ý | Tự lộ cái dốt, cái tham, cái hèn |
| Kết cục thường gặp | Thắng cuộc đấu khẩu | Bẽ mặt, bị lật tẩy |
| Ví dụ | Mẹ Đốp, các vai người hầu, tiểu đồng | Xã trưởng, Đồ Điếc |
Hai loại vai này sinh ra để đứng cạnh nhau. Một mình hề áo dài thì chỉ là anh hề ngớ ngẩn. Phải có hề áo ngắn đứng bên, cái ngớ ngẩn ấy mới bị soi rõ và mới thành một lời phê phán.
Ý nghĩa xã hội: tiếng nói của người dưới đáy làng
Làng Bắc Bộ xưa có thứ bậc chặt: chức dịch, hương lão, người có học, dân đinh, rồi đến những nghề bị coi thường. Người ở dưới không có tiếng nói trong việc làng. Hề áo ngắn là chỗ để họ có tiếng nói, ít nhất là trong mấy đêm hội.
Điều đáng chú ý là tiếng cười ấy không thô bạo. Hề áo ngắn không chửi, không lật đổ ai. Họ dùng chính lời lẽ của người trên để làm người trên vấp. Đó là một kiểu thông minh dân gian rất đặc trưng, gần với những nhân vật lém lỉnh trong truyện cười, nhưng được đặt vào thân thể sống của người diễn, có giọng, có dáng, có ánh mắt.
Cũng nên nhớ: trên chiếu chèo, cái nghèo của hề áo ngắn không phải thứ để cười. Người ta cười cái khôn của họ và cái dại của người trên. Đó là ranh giới mà các vai hề hay giữ được.
Diễn hề áo ngắn: khó ở đâu
Người trong nghề thường nói vai hề khó hơn vẻ ngoài. Với hề áo ngắn, cái khó nằm ở mấy chỗ:
- Phải nhanh mà không vội. Câu đối đáp cần đúng nhịp với trống và với tiếng cười của khán giả.
- Phải láu mà không đáng ghét. Nếu diễn quá đà, nhân vật thành kẻ hỗn hào, mất cảm tình của người xem.
- Phải ứng tác được. Mỗi đêm khán giả khác, phản ứng khác, người diễn hề phải biết chêm, biết nghỉ.
- Phải có hình thể. Dáng đi, cách cầm gậy, cách ngồi xổm, cách liếc mắt đều là một phần của miếng cười.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu hề áo ngắn từ đâu
Hề áo ngắn cho người xem hôm nay một bài học về cách phản biện có duyên: không cần to tiếng, chỉ cần nghe kỹ và đáp đúng chỗ. Nhiều tiết mục tấu hài, tiểu phẩm hiện đại vẫn dùng đúng mô hình "người dưới khôn, người trên dại" mà chèo đã dùng từ lâu.
- Đọc trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp trong sách Ngữ văn 10 và đánh dấu những chỗ Mẹ Đốp đáp lệch, khoe ngược.
- Tìm xem bản diễn trích đoạn này của các nhà hát chèo, chú ý dáng đứng, ánh mắt của vai Mẹ Đốp khi xã trưởng ra oai.
- Đọc thêm về hệ thống vai chèo trong các công trình của Trần Việt Ngữ, và văn bản vở trong bộ Kịch bản chèo do Hà Văn Cầu chủ biên.
Câu hỏi thường gặp
Hề áo ngắn là gì?
Hề áo ngắn là nhánh vai hề trong chèo dành cho người dân thường như người hầu, tiểu đồng, nhà mõ. Họ mặc áo ngắn của người lao động, thân phận thấp nhưng lanh lợi, thường thắng trong cuộc đấu khẩu với người có chức. Khán giả cười cùng họ chứ không cười vào họ.
Mẹ Đốp là hề áo ngắn hay hề áo dài?
Mẹ Đốp là vợ anh mõ, thuộc tầng lớp thấp nhất trong làng, và được các tài liệu học tập xếp vào loại vai hề. Xét theo thân phận và cách gây cười, chị mang tinh thần của hề áo ngắn: miệng lưỡi sắc, dùng lời của người trên để làm người trên bẽ mặt.
Hề gậy là gì?
Hề gậy là một tên gọi trong giới chèo cho kiểu vai hề người dân thường, mang tên theo cây gậy nhân vật cầm trên tay. Cây gậy vừa là đạo cụ vừa là công cụ gây cười qua điệu bộ. Cách phân loại chi tiết có thể khác nhau giữa các gánh chèo.
Vì sao hề áo ngắn hay thắng người có chức?
Vì chèo là sân khấu của làng, khán giả phần đông là dân thường. Để người dưới thắng bằng trí khôn là cách để tiếng nói của họ được cất lên trong ngày hội, trong khi đời thật họ không có quyền gì. Tiếng cười ấy giữ cho người có chức biết ngượng.
