Hề áo dài là nhánh vai hề chèo dành cho những người có chữ, có chức trong làng: thầy đồ, thầy bói, thầy lang, lý trưởng, xã trưởng. Họ mặc áo dài, đội khăn, cầm quạt, nói giọng trịnh trọng, nhưng càng ra vẻ đạo mạo thì càng lộ ra dốt nát, tham lam, háo sắc hoặc hèn nhát. Khán giả không cười cùng họ mà cười vào họ, và đó là cách chèo phê phán những người nắm chữ nghĩa và quyền hành ở làng xưa.
Bài này đi qua ba nhóm hề áo dài hay gặp nhất, những cơ chế gây cười riêng của từng nhóm, và một điểm dễ hiểu lầm: chèo cười cái giả, chứ không cười nghề dạy học hay nghề làm quan.
Áo dài trên chiếu chèo: bộ áo của sự ra vẻ
Ở làng xưa, áo dài the, khăn xếp, đôi guốc, cây quạt giấy là dấu hiệu của người "có danh phận". Chèo dùng bộ trang phục ấy như một lời hứa với khán giả: nhân vật này sắp ra vẻ ta đây. Khi bộ áo chỉnh tề đi kèm một dáng đi khệnh khạng, một cái hắng giọng quá to, một cây quạt phe phẩy quá điệu, người xem đã bắt đầu cười trước cả khi nhân vật mở miệng.
Nguồn cười căn bản của hề áo dài là khoảng cách giữa bộ áo và con người bên trong. Bộ áo hứa hẹn học vấn, công minh, đạo đức. Con người bên trong thì ngược lại. Mỗi câu nói của nhân vật là một lần cái khoảng cách ấy hiện ra.
Nhóm thứ nhất: thầy đồ dốt chữ
Thầy đồ là người dạy chữ Hán ở làng, được kính trọng vì chữ nghĩa. Hề thầy đồ trong chèo là ông đồ có cái danh mà không có cái thực: nói chữ sai, giảng nghĩa ngớ ngẩn, hoặc như Đồ Điếc trong vở Quan Âm Thị Kính, nặng tai mà vẫn làm ra vẻ hiểu hết.
Cơ chế gây cười của hề thầy đồ thường gồm:
- Nói chữ không đúng chỗ. Dùng từ Hán Việt kêu to cho chuyện vặt vãnh, hoặc dùng sai nghĩa mà vẫn hãnh diện.
- Nghe nhầm, đáp lệch. Với Đồ Điếc, người khác nói một đằng, ông nghe một nẻo, rồi trả lời rất nghiêm túc cho cái mình nghe nhầm.
- Giữ thể diện bằng mọi giá. Không chịu nhận mình không biết, nên càng giải thích càng lún sâu.
Cái cười ở đây nhắm vào thói giấu dốt, thói sĩ diện. Người xem làng quê, vốn kính chữ, lại càng thích thú khi thấy cái chữ bị dùng làm bình phong cho sự rỗng tuếch.
Nhóm thứ hai: thầy bói, thầy mù
Thầy bói là nhân vật quen thuộc trong đời sống làng, người ta tìm đến khi ốm đau, cưới xin, mất của. Hề thầy bói trong chèo thường là người đoán mò, nói nước đôi, ăn tiền của người nhẹ dạ. Lớp "Thầy Mù" là một trong những lớp hài được nhắc tên nhiều trong giới chèo.
Cơ chế gây cười của hề thầy bói:
- Nói nước đôi. Câu phán được rào trước đón sau, đúng kiểu gì cũng được. Người xem cười vì nhận ra cái mẹo quen thuộc ngoài đời.
- Đoán sai lộ liễu. Ông thầy phán chắc nịch một điều mà người xem biết rõ là sai, vì khán giả đã thấy sự thật ngay trên chiếu chèo.
- Tham lễ vật. Lời phán xoay theo mâm lễ, theo số tiền đặt quẻ.
Cần nói rõ: trên chiếu chèo, cái bị cười là trò lừa và lòng tham, không phải sự khiếm thị. Một bản diễn tử tế luôn giữ ranh giới ấy.
Nhóm thứ ba: quan viên, lý dịch
Đây là nhóm sắc nét nhất về phê phán: lý trưởng, xã trưởng, phó lý, những người cầm quyền trong làng. Xã trưởng trong trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp là ví dụ tiêu biểu. Ông đến nhà mõ để sai việc rao tin Thị Mầu chửa hoang, nhưng cuộc sai việc biến thành màn khoe chức, buông lời trêu ghẹo và cuối cùng là bị chị vợ mõ đáp trả cho bẽ mặt.
Những nét hay được khai thác ở hề quan viên:
- Háo danh. Khoe chức như khoe một tước vua ban, dù chỉ là chức làng.
- Tham ăn, tham lễ. Việc làng nào cũng thành dịp ăn uống, bắt vạ, đòi lễ.
- Háo sắc. Lợi dụng việc công để trêu ghẹo đàn bà.
- Nói một đằng làm một nẻo. Rao giảng phép làng, đạo đức, trong khi chính mình làm điều ngược lại.
Ba nhóm, một mẫu số chung
| Nhóm | Danh nghĩa | Thực chất bị lật | Cơ chế chính |
|---|---|---|---|
| Thầy đồ | Người có chữ | Dốt, sĩ diện | Nói chữ sai, nghe nhầm đáp lệch |
| Thầy bói | Người biết trước số mệnh | Đoán mò, tham lễ | Nói nước đôi, phán sai trước mắt khán giả |
| Quan viên, lý dịch | Người giữ phép làng | Háo danh, tham, háo sắc | Khoe chức, bị người dưới đáp trả |
Mẫu số chung là sự giả. Hề áo dài nào cũng có một tấm danh nghĩa cao, và câu chuyện là quá trình tấm danh nghĩa ấy bị bóc ra trước mặt cả làng.
Điều dễ hiểu lầm: chèo không chế giễu cái chữ
Người mới xem đôi khi nghĩ chèo coi thường người có học hay người làm quan. Thực ra ngược lại. Chèo cổ có rất nhiều nhân vật học trò, thư sinh chính diện, như Lưu Bình, Dương Lễ, những người đi thi, đỗ đạt và được ca ngợi. Chính vì xã hội làng quý chữ và trọng phép tắc, nên kẻ dùng chữ làm đồ trang sức hay dùng chức để ăn hiếp mới bị cười dữ như thế.
Nói cách khác, hề áo dài là một lời bảo vệ cái chữ thật bằng cách cười cái chữ giả.
Hề áo dài cần người diễn thế nào
Một điều nghịch lý: vai hề áo dài phải được diễn thật nghiêm. Nhân vật càng tin mình đạo mạo thì càng buồn cười. Nếu người diễn tự cười hoặc làm trò lố quá sớm, khán giả sẽ thấy một anh hề làm trò, không còn thấy một ông quan làng tự lật mặt mình.
Vì thế người diễn hề áo dài thường giữ giọng trịnh trọng, dáng đi chậm, động tác có vẻ "đúng phép", rồi để từng câu thoại, từng sơ hở nhỏ làm việc của nó. Đạo cụ như cây quạt, chiếc ô, cái điếu cày, chiếc khăn thường được dùng để phóng đại cái vẻ ta đây ấy.
Góc nhìn hôm nay: đọc hề áo dài như một bài học về quyền lực
Bỏ qua lớp áo cổ, hề áo dài vẫn nói được chuyện hôm nay: người có danh mà không có thực, người dùng vị trí để lấn người khác, người sợ mất mặt hơn sợ sai. Đó là lý do các trích đoạn như Xã trưởng – Mẹ Đốp vẫn làm người xem trẻ bật cười dù họ chưa từng thấy một ông xã trưởng thật.
- Khi xem một lớp hề áo dài, thử đếm xem nhân vật tự lộ mình qua mấy lần: lời khoe, lời phán, hành động lén lút.
- So sánh hề áo dài trong chèo với các nhân vật quan huyện, thầy bói trong tuồng hài Nghêu Sò Ốc Hến để thấy hai sân khấu cùng cười một kiểu người theo hai lối khác nhau.
- Đọc văn bản các vở chèo cổ trong bộ Kịch bản chèo do Hà Văn Cầu chủ biên để tìm thêm những vai hề quan viên, thầy đồ ít được diễn.
Câu hỏi thường gặp
Hề áo dài trong chèo là những nhân vật nào?
Hề áo dài là các vai gây cười thuộc tầng lớp có chữ, có chức: thầy đồ, thầy bói, thầy lang, lý trưởng, xã trưởng. Ví dụ quen thuộc là Xã trưởng và Đồ Điếc trong vở Quan Âm Thị Kính. Họ bị đem ra cười vì cái dốt, cái tham hoặc cái giả.
Vì sao gọi là hề áo dài?
Vì nhân vật mặc áo dài, đội khăn, là trang phục của người có danh phận ở làng xưa. Bộ áo báo cho khán giả biết đây là người sắp ra vẻ đạo mạo, và tiếng cười đến từ khoảng cách giữa bộ áo với con người thật bên trong.
Hề chèo có chế giễu người có học không?
Không. Chèo cổ có nhiều nhân vật học trò chính diện được ca ngợi. Cái bị cười là thói giấu dốt, nói chữ sai, dùng chữ hay chức để lừa người hoặc ăn hiếp người, chứ không phải bản thân việc học hay nghề dạy học.
Đồ Điếc là nhân vật trong vở chèo nào?
Đồ Điếc là một vai thầy đồ nặng tai trong vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính, xuất hiện quanh cảnh làng xử việc Thị Mầu. Cái cười của vai này đến từ chuyện nghe nhầm, đáp lệch mà vẫn làm ra vẻ hiểu biết.
Hề áo dài khác hề áo ngắn ở điểm nào?
Hề áo ngắn là người dân thường lanh lợi, khán giả cười cùng họ. Hề áo dài là người có chức có chữ nhưng giả dối, khán giả cười vào họ. Hai loại thường đứng cạnh nhau trong một lớp để cái dại của người trên được soi rõ bằng cái khôn của người dưới.
