Học Lạc là ai: thơ trào phúng Nam Bộ cuối thế kỷ 19 đất Mỹ Tho

Học Lạc (Nguyễn Văn Lạc, 1842–1915) là nhà thơ trào phúng tiêu biểu của Nam Bộ cuối thế kỷ 19, người đất Mỹ Tho. Ông viết thơ Nôm Đường luật bằng giọng khẩu ngữ miệt vườn, hay mượn con trâu, con tôm, con chó để giễu bọn hương chức, hội tề dốt nát trong làng. Tiếng cười của ông thẳng, sâu cay, ít vòng vo hơn Nguyễn Khuyến và Tú Xương ở miền Bắc.

Vì sao gọi là "Học Lạc"

Ông tên thật là Nguyễn Văn Lạc, biệt hiệu Sầm Giang, quê làng Mỹ Chánh thuộc tỉnh Định Tường xưa (vùng Mỹ Tho). Nhà nghèo nhưng học giỏi, ông được vào hàng "học sinh" — một bậc sinh đồ được nhà nước thời Nguyễn cấp lương ăn học. Người làng gọi ông là "học sinh Lạc", lâu dần rụng chữ "sinh", còn lại "Học Lạc". Cái tên ấy vì vậy mang sẵn một chút mỉa mai của số phận: suốt đời mang danh "học", mà chưa bao giờ đỗ.

Ông đi thi nhiều lần không đỗ. Sau khi triều đình ký hoà ước năm 1862 nhường ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp, rồi năm 1867 Pháp chiếm nốt ba tỉnh miền Tây, con đường khoa cử ở Nam Kỳ coi như khép lại. Học Lạc bỏ thi, sống ở vùng chợ Thuộc Nhiêu, dạy học và bốc thuốc nam. Ông chưa từng làm quan, chưa từng đến kinh đô, cả đời quanh quẩn với làng quê Nam Bộ — và chính khoảng cách ấy cho ông một vị trí rất đặc biệt để cười.

Thơ ông còn lại không nhiều, chỉ khoảng hơn chục bài truyền miệng và được các nhà sưu tầm ghi lại, phần lớn là thơ Nôm thất ngôn bát cú. Một số bài được người địa phương kể kèm giai thoại về hoàn cảnh ra đời; những giai thoại ấy nên hiểu là truyền miệng, không phải sử liệu.

Làng xã Nam Bộ: sân khấu của tiếng cười Học Lạc

Đối tượng chính trong thơ Học Lạc không phải quan triều đình mà là bộ máy làng xã. Ở Nam Bộ, nhóm kỳ mục trong làng được gọi là hội tề, đứng đầu là hương cả, bên dưới có hương chủ, hương sư, hương quản, hương giáo... Thứ bậc chặt chẽ, tranh nhau ngôi thứ, chỗ ngồi ở đình. Giữa thời buổi Pháp đặt ách cai trị, bộ máy ấy dễ thành nơi kẻ ít chữ làm ra vẻ uyên bác, lấy quyền để hạch sách dân.

Học Lạc là người trong làng, biết mặt từng người. Ông không cần bịa ra nhân vật; ông chỉ cần tìm cho mỗi kiểu người một con vật hợp với nó.

"Con trâu": mài sừng cho lắm cũng là trâu

Bài thơ nổi tiếng nhất của ông là "Con trâu", theo bản các nhà nghiên cứu thường dẫn:

Mài sừng cho lắm cũng là trâu,

Ngẫm lại mà coi thật lớn đầu.

Trong bụng lam nham ba lá sách,

Ngoài cằm lém đém một chòm râu.

Mắc mưu đốt đít tơi bời chạy,

Làm lễ bôi chuông nhớn nhác sầu.

Nghé ngọ già đời quen nghé ngọ,

Năm dây đàn gẩy biết chi đâu.

Đọc bề mặt là một bài vịnh con vật. Đọc bên dưới là bức chân dung ông quan làng:

• "Mài sừng cho lắm cũng là trâu": dù cố trau chuốt, khoe mẽ, bản chất vẫn vậy. Câu mở bài đã là câu kết luận.
• "Ba lá sách": đây là chỗ chơi chữ đắt nhất. "Lá sách" là một ngăn trong dạ dày của trâu bò; nhưng "sách" cũng là sách vở. Trong bụng ông quan làng chỉ có "ba lá sách" lam nham — tức là chữ nghĩa được dăm ba trang, lộn xộn.
• "Một chòm râu": râu là dấu hiệu bậc trưởng thượng, ở đây chỉ còn là chòm râu trâu "lém đém". Hai câu thực đối nhau chan chát: trong bụng đối ngoài cằm, ba lá sách đối một chòm râu.
• "Mắc mưu đốt đít tơi bời chạy": gợi tích Điền Đan nước Tề thời Chiến Quốc buộc đuốc vào đuôi trâu để phá quân Yên. Trâu bị người ta lợi dụng mà không biết — như kẻ ngu bị kẻ khác giật dây.
• "Làm lễ bôi chuông nhớn nhác sầu": tục lấy máu trâu bôi chuông mới đúc. Trâu đứng trước lễ mà chẳng hiểu gì, chỉ "nhớn nhác".
• "Năm dây đàn gẩy biết chi đâu": thành ngữ "đàn gẩy tai trâu" — nói chuyện văn chương với kẻ dốt thì như gẩy đàn cho trâu nghe.

Cái tài của bài thơ là không có câu nào trực tiếp nói đến người. Mọi chi tiết đều đúng với con trâu thật, nên người bị giễu không thể bắt bẻ. Nhưng ai trong làng nghe xong cũng biết ông đang nói ai.

"Con tôm" và lối vật hoá

Bài tứ tuyệt "Con tôm" dùng cùng một cách:

Chẳng phải vương công, chẳng phải hầu,

Học đòi đái kiếm lại mang râu.

Con tôm có càng như đeo kiếm, có râu dài như râu quan, nên bị gán cho thói "học đòi" làm vương hầu. Hai câu sau tả con mắt đỏ của tôm như vẻ khoe khoang, rồi kết bằng một thành ngữ dân gian quen thuộc về cái đầu lộn xộn của con tôm, để chốt rằng kẻ học đòi chẳng biết đầu óc mình rối ra sao. Bốn câu, một con vật, một kiểu người.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Rạng (Đại học Sư phạm TP.HCM) gọi đây là thủ pháp "loài vật hoá" và "hạ bệ": kéo những kẻ tự cho mình là bề trên xuống ngang hàng với con vật quen thuộc ngoài đồng, ngoài sông, để tước hết vẻ uy nghiêm của họ.

Tự trào kiểu Học Lạc: "Thằng Lạc"

Học Lạc cũng cười mình, nhưng theo cách riêng. Tương truyền khi đem mâm xôi lên đình làng, ông đề trên mâm hai chữ "Thằng Lạc", bị hội tề bắt lỗi bất kính, và ông làm bài "Tạ hương đảng" để "tạ tội":

Vành mâm xôi, đề: "Thằng Lạc",

Nghĩ mình ti tiện không đài các.

Văn chương chẳng phải thứ mèo quào,

Danh phận không ra cái cóc rác.

Bề ngoài là tự hạ mình: văn chương thua "mèo quào", danh phận "không ra cái cóc rác". Nhưng người nghe thời ấy hiểu rằng ông đang nhận hết cái dốt, cái hèn về mình để chỉ ngược vào những người đang bắt ông tạ lỗi. Tiếng cười "hai lưỡi" ấy — tự trào ở bề mặt, thế trào ở bên trong — là nét đặc biệt của Học Lạc.

Một giai thoại khác kể ông bị làng bắt vạ oan khi đứng xem đánh bông vụ, bị trói chung với một người khách lạ, rồi được thả. Ông làm bài "Ngồi trăng" tả cuộc bắt vạ như một màn kịch "huề vốn": bắt cho hả giận rồi thả, chẳng phân xử được gì. Ông gọi thẳng bọn hương chức là "bợm làng".

Học Lạc giữa các nhà thơ trào phúng cùng thời

Ở Nam Bộ cùng thời còn có những người làm thơ trào phúng, đả kích khác như Phan Văn Trị, Huỳnh Mẫn Đạt, Nhiêu Tâm, được các công trình về "thơ ca trào phúng Nam Kỳ lục tỉnh" xếp chung một dòng. Điều làm Học Lạc khác biệt là ông đưa tiếng nói hằng ngày của người miệt vườn vào thẳng khuôn thơ Đường luật, không trau chuốt lại.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc Học Lạc ở đâu

Học Lạc ít được dạy trong chương trình phổ thông chung, nhưng có mặt trong tài liệu Ngữ văn địa phương ở Tiền Giang và trong các tuyển tập thơ trào phúng. Người muốn đọc kỹ có thể bắt đầu từ:

• Bùi Quang Huy, Thơ ca trào phúng Việt Nam (1996).
• Hồ Sỹ Hiệp, Hoài Anh, Những danh sĩ miền Nam (1990).
• Các bài nghiên cứu của Nguyễn Hữu Rạng về nhân vật trào phúng và sắc thái tiếng cười trong thơ Nôm Học Lạc (tạp chí khoa học Đại học Đồng Tháp năm 2023, Đại học Sư phạm TP.HCM năm 2022).

Một cách đọc thú vị là đặt "Con trâu" của Học Lạc cạnh "Tiến sĩ giấy" của Nguyễn Khuyến: cùng một cấu trúc "tả vật để nói người", nhưng một bài nói bằng giọng miệt vườn, một bài nói bằng giọng bậc đại khoa. Từ đó dễ thấy vì sao văn học Việt có những "tiếng cười vùng miền" khác nhau, đều đáng trân trọng.