"Giòng nước ngược" là mục thơ trào phúng do Tú Mỡ (Hồ Trọng Hiếu, 1900–1976) phụ trách trên tuần báo Phong Hoá của nhóm Tự Lực văn đoàn, từ năm 1932. Mỗi kỳ báo, Tú Mỡ viết thơ vui — lục bát, vè, ca dao nhại, hát nói — để giễu quan lại, thói học đòi và chuyện thời sự trong tuần. Các bài sau được in thành sách cùng tên, tập I năm 1934. Đây là lần đầu thơ trào phúng Việt Nam trở thành một chuyên mục báo chí đều đặn.
Tú Mỡ là ai
Tú Mỡ tên thật là Hồ Trọng Hiếu, sinh ngày 14 tháng 3 năm 1900 ở phố Hàng Hòm, Hà Nội, trong một gia đình thợ thủ công nghèo. Mười tám tuổi đỗ bằng Thành chung, ông làm thư ký ở Sở Tài chính Hà Nội — tức là một "thầy phán" công chức — và giữ công việc ấy đến năm 1945. Bài thơ vui đầu tiên của ông, theo nhiều tài liệu, là "Bốn cái mong của thầy Phán": tức là ông bắt đầu bằng việc cười chính giới công chức mình đang sống trong đó.
Ông gặp Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam), người nhận ra tài thơ trào phúng của ông, và năm 1932 tham gia nhóm làm báo Phong Hoá, được giao mục "Giòng nước ngược". Tú Mỡ mất năm 1976 ở Hà Nội. Bài này chỉ bàn phần sáng tác trước năm 1945, đúng phạm vi của thơ trào phúng thời Pháp thuộc.
Chữ "Giòng" là lối viết chính tả thời ấy, nay viết "dòng". Tên mục đã là một tuyên ngôn: thơ ở đây đi ngược dòng thói đời, nói ngược lại cái mà người ta quen tán tụng.
Báo Phong Hoá: nơi tiếng cười lên mặt báo
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 16/6/1932 | Phong Hoá số 1 ra đời ở Hà Nội, khi đó do người khác điều hành. |
| 22/9/1932 | Từ số 14, Nhất Linh làm giám đốc; tờ báo thành tuần báo trào phúng của nhóm Tự Lực văn đoàn. |
| 1933 | Nhân vật tranh vui Lý Toét xuất hiện, rồi Xã Xệ, Bang Bạnh. |
| 1934 | Giòng nước ngược tập I in thành sách (nhà Đời Nay). |
| 30/1/1935 | Tờ Ngày Nay ra đời song song. |
| 6/1935 | Phong Hoá bị đình bản ba tháng vì loạt bài châm biếm một vị tổng đốc đương thời. |
| 5/6/1936 | Số 190 là số cuối; báo bị đóng cửa hẳn. Tú Mỡ về sau kể rằng việc châm biếm triều đình, trong đó có truyện dài kỳ "Hậu Tây du", là một nguyên nhân. |
| 1941, 1945 | Giòng nước ngược tập II và tập III ra đời. |
Phong Hoá làm một việc mới với báo chí Bắc Kỳ: coi tiếng cười là vũ khí chính. Bên cạnh tiểu thuyết, phóng sự, tờ báo có tranh vui, câu đùa, mục giễu báo bạn, và mục thơ của Tú Mỡ. Người đọc mua báo một phần vì muốn biết tuần này "ông Tú" giễu ai.
Tú Mỡ cười ai
Đối tượng của "Giòng nước ngược" khá rộng, nhưng có mấy nhóm chính:
- Quan lại và hào lý: kẻ ăn tiền, kẻ mua chức, lối hành chính rườm rà. Đây là nối dài tiếng cười của Nguyễn Khuyến, Tú Xương sang thời báo chí.
- Các "ông nghị": thành viên các viện dân biểu thời thuộc địa, những người được bầu mà chỉ biết gật. Cụm "nghị gật" thường được cho là đã phổ biến nhờ các bài, tranh giễu trên báo của nhóm Tự Lực.
- Thói học đòi: người Tây hoá nửa mùa, người bám lề lối cũ một cách mù quáng. Tú Mỡ cười cả hai phía, như tranh Lý Toét cùng báo.
- Báo chí đối thủ và giới văn chương: các cuộc bút chiến giữa báo này báo kia, cả cuộc tranh luận thơ cũ – thơ mới đầu thập niên 1930. Tú Mỡ có những bài nhại thơ của phe này phe kia để chọc cười.
- Chính ông và giới công chức: thầy phán, thầy thông, thầy ký với nỗi lo lương, lo lên ngạch, lo vợ.
Bí quyết gây cười: khuôn cũ, nội dung mới
Điểm làm nên giọng Tú Mỡ là ông dùng những khuôn thơ dân gian quen tai — ca dao, vè, lục bát, song thất lục bát, hát nói — để chở những chuyện rất mới: ô tô, nhà dây thép, viện dân biểu, sở cẩm. Người đọc nghe nhịp ca dao là thấy thân thuộc, rồi bật cười vì nội dung chẳng ăn nhập gì với cái thôn quê của ca dao.
Mấy cách làm hay gặp:
- Nhại một bài ai cũng thuộc. Giữ nguyên nhịp, nguyên vần, chỉ thay chữ. Người đọc nhớ bản gốc trong đầu nên so được ngay, và tiếng cười nằm ở khoảng cách giữa hai bản.
- Tả thật kỹ một việc vô nghĩa. Lối vè kể lể từng bước một việc hành chính rườm rà, càng kể nghiêm túc càng lố.
- Đặt từ mới vào thể cũ. Chữ Pháp, chữ hành chính chen vào câu lục bát mềm mại tạo ra độ vênh về âm thanh, nghe đã thấy buồn cười.
- Đáp lại thời sự trong tuần. Thơ trên báo sống bằng tính thời sự: một vụ việc, một phát biểu, một quyết định mới được đem ra giễu ngay số sau.
Để thấy cơ chế, có thể xem một ví dụ tự viết theo lối ấy (không phải thơ của Tú Mỡ):
Sáng ra thầy phán vào sở,
Ký giấy lên, ký giấy xuống, ký giấy về.
Trưa nghe chuông, gác bút nghe,
Chiều tan sở hỏi: "Hôm nay ký gì?"
Nhịp gần với vè, câu thứ hai cố tình kéo dài để người đọc mệt theo ông phán, và câu cuối lật lại: làm cả ngày mà không biết mình làm gì. Thơ trên mục "Giòng nước ngược" nhiều khi chính là kiểu cười này, trau chuốt hơn và gắn với một chuyện có thật trong tuần.
Vì sao đọc lại hôm nay thấy khó cười
Người đọc trẻ mở tập Giòng nước ngược nhiều khi không cười được. Lý do không phải vì thơ kém, mà vì thơ báo chí gắn chặt với thời sự:
- Nhân vật bị giễu là người có thật của năm 1933, 1934, nay ít ai biết.
- Nhiều bài nhại một bài thơ, một bài hát đang thịnh hành lúc ấy; không biết bản gốc thì không thấy chỗ buồn cười.
- Từ ngữ hành chính thời Pháp thuộc đã mất khỏi tiếng nói hằng ngày.
Cách đọc tốt là đọc kèm chú thích, hoặc chọn những bài giễu thói đời chung — lười, tham, sĩ diện, học đòi — vì kiểu người ấy thì thời nào cũng có.
Vị trí của Tú Mỡ trong dòng thơ trào phúng
Tú Mỡ đứng ở chỗ nối giữa hai thời. Trước ông là thơ trào phúng Nôm Đường luật của các nhà nho, sống bằng truyền miệng. Từ ông, thơ trào phúng chuyển sang chữ Quốc ngữ, in đều trên báo, có người đọc trả tiền mua mỗi tuần, có tác giả ký bút danh rõ ràng. Thơ cũng mềm hơn, gần ca dao hơn, ít điển cố chữ Hán hơn, nên đến được với người đọc bình dân ở thành thị.
Cũng như tranh Lý Toét, thơ của ông góp phần làm cho Phong Hoá trở thành một trong những tờ báo được đọc rộng nhất thời ấy. Ba tập Giòng nước ngược (1934, 1941, 1945) là dấu vết rõ nhất của mảng thơ này.
Góc nhìn hôm nay: tìm đọc thế nào
- Tìm báo gốc: các số Phong Hoá, Ngày Nay đã được số hoá một phần ở thư viện quốc gia và các kho lưu trữ báo xưa. Đọc thơ trong trang báo gốc, cạnh tranh vẽ và tin tức cùng kỳ, mới thấy hết cái duyên của nó.
- Đọc kèm: tranh Lý Toét, Xã Xệ cùng báo; truyện ngắn Nguyễn Công Hoan cùng thời — ba thứ này cùng cười một xã hội từ ba phía.
- Tập viết: chọn một bài ca dao ai cũng thuộc, giữ nhịp, thay nội dung bằng một chuyện vui ở trường hay ở nhà. Đó là bài tập nhại tốt nhất để hiểu Tú Mỡ — miễn là không nhắm vào bạn bè, thầy cô cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tú Mỡ tên thật là gì?
Tú Mỡ tên thật là Hồ Trọng Hiếu, sinh năm 1900 ở phố Hàng Hòm, Hà Nội, mất năm 1976. Trước năm 1945 ông làm thư ký ở Sở Tài chính Hà Nội và viết thơ trào phúng cho báo Phong Hoá, Ngày Nay của nhóm Tự Lực văn đoàn.
Giòng nước ngược là gì?
"Giòng nước ngược" là tên mục thơ trào phúng Tú Mỡ phụ trách trên báo Phong Hoá từ năm 1932, sau in thành ba tập sách cùng tên (1934, 1941, 1945). "Giòng" là chính tả cũ của "dòng"; tên mục ngụ ý đi ngược lại thói đời.
Báo Phong Hoá ra đời năm nào?
Phong Hoá ra số đầu ngày 16 tháng 6 năm 1932 ở Hà Nội. Từ số 14 (22/9/1932) Nhất Linh làm giám đốc và tờ báo thành tuần báo trào phúng của Tự Lực văn đoàn. Báo bị đóng cửa sau số 190 ngày 5 tháng 6 năm 1936.
Thơ Tú Mỡ trước 1945 thường viết theo thể nào?
Ông hay dùng các thể dân gian quen tai như lục bát, song thất lục bát, vè, ca dao nhại, cùng hát nói và thơ nhại. Khuôn quen thuộc chở nội dung thời sự mới là cách tạo tiếng cười chủ yếu của ông.
Tú Mỡ khác Tú Xương ở điểm nào?
Tú Xương là nhà nho cuối thế kỷ 19, viết thơ Nôm Đường luật, lưu truyền bằng miệng. Tú Mỡ là công chức thời thuộc địa, viết thơ chữ Quốc ngữ đăng báo hằng tuần, gần ca dao hơn và gắn chặt với thời sự. Hai người cách nhau một thế hệ và hai cách truyền thơ khác hẳn.
