"Tiến sĩ giấy" là bài thơ trào phúng của Nguyễn Khuyến (1835–1909), lấy hình ông tiến sĩ làm bằng giấy bán cho trẻ con dịp Trung thu để giễu những kẻ có danh vị khoa bảng mà không có thực tài. Tiếng cười của bài thơ thâm trầm vì người viết chính là một bậc đỗ đạt cao nhất thời ấy: cười ông nghè giấy cũng là tự cười cái danh của mình. Đây là ví dụ tiêu biểu cho lối trào phúng kín đáo, nhẹ giọng mà sâu của nhà thơ làng Yên Đổ.
Nguyễn Khuyến: Tam nguyên về làng
Nguyễn Khuyến tên lúc nhỏ là Nguyễn Thắng, quê làng Yên Đổ, Bình Lục, Hà Nam cũ. Ông đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1864 (giải nguyên), rồi đỗ đầu cả thi Hội và thi Đình năm 1871 (hội nguyên, đình nguyên), nên người đời gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Đó là bậc danh vọng mà sĩ tử cả nước mơ ước.
Ông làm quan khoảng hơn mười năm đúng lúc triều Nguyễn mất dần quyền vào tay Pháp. Giữa thập niên 1880, ông cáo quan về quê, sống thanh bạch ở Yên Đổ cho tới cuối đời. Phần lớn thơ trào phúng của ông ra đời trong những năm này: một người có đủ danh vị, đứng ngoài nhìn chốn quan trường và cảnh khoa cử ngày càng mất giá.
Vị trí ấy giải thích giọng cười của ông. Tú Xương thi hỏng, cười từ dưới lên; Nguyễn Khuyến đỗ cao, cười từ trong ra. Ông biết rõ cái danh khoa bảng nặng nhẹ thế nào, nên khi giễu nó, ông giễu luôn cả chính mình.
Ông tiến sĩ giấy là món gì
Ngày trước, mỗi dịp Trung thu, chợ quê và phố hàng mã bày bán những hình nộm "ông tiến sĩ" làm bằng giấy, tre, phết hồ: ông ngồi trên ghế, đội mũ, mặc áo thụng, có lọng che, mặt vẽ son phấn. Người lớn mua cho trẻ con với mong ước con học giỏi, sau này đỗ đạt. Đó là món đồ chơi gửi gắm cả một nền giá trị: khoa bảng là đỉnh cao của đời người.
Nguyễn Khuyến chọn đúng món đồ ấy làm hình ảnh trung tâm. Lựa chọn này đã là một cú hạ bệ: đem cái danh vị cao nhất của xã hội đặt cạnh một món hàng mã giá vài đồng, làm bằng giấy, xong mùa là vứt.
Đọc từng cặp câu
Hai câu đề: giống hệt mà chẳng giống
Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai,
Cũng gọi ông nghè có kém ai.
Bốn chữ "cũng" lặp liền nhau. Cờ, biển, cân đai là những thứ triều đình ban cho người đỗ tiến sĩ khi vinh quy. Ông tiến sĩ giấy có đủ. Chữ "cũng" vừa xác nhận sự giống, vừa gieo nghi ngờ: giống về hình thức thì sao, cái gì làm nên ông nghè thật? Câu "có kém ai" là giọng khoe của kẻ đang cố chứng minh mình bằng người.
Hai câu thực: mảnh giấy và nét son
Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng,
Nét son điểm rõ mặt văn khôi.
"Giáp bảng" là bảng đỗ tiến sĩ, "văn khôi" là người đứng đầu làng văn. Những chữ trang trọng nhất được ghép với "mảnh giấy" và "nét son". Đối rất chỉnh, nhưng chính sự chỉnh tề ấy làm lộ cái rỗng: cả cái thân danh giá chỉ là giấy, cả gương mặt văn chương chỉ là son vẽ.
Hai câu luận: nhẹ và hời
Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ?
Cái giá khoa danh ấy mới hời!
Đây là chỗ tiếng cười chuyển từ tả sang bình. "Nhẹ" là nhẹ thật — ông tiến sĩ giấy nhấc lên bằng một ngón tay — mà cũng là nhẹ về giá trị. "Hời" là chữ của chợ búa: mua được rẻ. Đặt "khoa danh" cạnh "hời" là nói thẳng rằng danh vị đã thành hàng hoá, mua bán được, và đang bán rẻ. Thời ấy, người ta có thể có phẩm hàm, chức tước nhờ quan hệ, tiền bạc hay nhờ thế lực mới, chứ không nhất thiết nhờ thực học.
Hai câu kết: đồ thật hoá đồ chơi
Ghế tréo lọng xanh ngồi bảnh chọe,
Nghĩ rằng đồ thật hoá đồ chơi.
(Có bản chép "ghế chéo".) "Bảnh chọe" là từ khẩu ngữ, chỉ dáng ngồi vênh váo, ra vẻ ta đây. Câu cuối là cú lật của cả bài: tưởng đang tả đồ chơi bắt chước người thật, hoá ra người thật đã thành đồ chơi. Chữ "nghĩ rằng" để ngỏ ai là người nghĩ — có thể là người đọc, có thể là chính tác giả nhìn lại cái danh của mình.
Hai tầng nghĩa: cười đời và cười mình
Ở tầng thứ nhất, bài thơ giễu những ông nghè, ông cử thời mạt vận: có mũ áo, có cờ biển mà không làm được việc gì cho dân cho nước, ngồi trên ghế cao như hình nộm. Ở tầng thứ hai, nhiều nhà nghiên cứu và sách học tập đọc ra giọng tự trào: Nguyễn Khuyến cũng là người được "giáp bảng", cũng đã từng ngồi ghế tréo lọng xanh, và rốt cuộc cũng bất lực trước thời cuộc.
Giọng tự trào ấy hiện rõ hơn trong bài "Tự trào" của ông, với bốn câu cuối:
Mở miệng nói ra gàn bát sách,
Mềm môi chén mãi tít cung thang.
Nghĩ mình lại ngán cho mình nhỉ,
Mà cũng bia xanh, cũng bảng vàng.
Lại là chữ "cũng". Bia xanh, bảng vàng — những thứ khắc tên người đỗ — được đặt ngay sau "gàn bát sách" và "tít cung thang" (say mèm). Cấu trúc y hệt "Tiến sĩ giấy": đủ hình thức vinh hiển, mà người mang nó thì ngán chính mình.
| Dấu hiệu bên ngoài | Ông tiến sĩ giấy | Điều bài thơ ngầm hỏi |
|---|---|---|
| Cờ, biển, cân đai | Có đủ | Có đủ thì đã là ông nghè chưa? |
| Thân giáp bảng | Làm bằng mảnh giấy | Danh vị dựa trên thực học hay dựa trên lớp vỏ? |
| Mặt văn khôi | Vẽ bằng nét son | Văn tài ở đâu sau lớp son? |
| Ghế tréo, lọng xanh | Ngồi bảnh chọe | Ngồi cao để làm gì? |
| Giá trị | Nhẹ, hời | Khoa danh đã thành món hàng rẻ |
Nét riêng trong tiếng cười Nguyễn Khuyến
- Ít chửi, nhiều gợi. Cả bài "Tiến sĩ giấy" không có một lời mắng nào. Chỉ tả, rồi để hai chữ "nhẹ", "hời" làm việc.
- Mượn vật để nói người. Ông phỗng đá, ông tiến sĩ giấy, con cuốc kêu... Nguyễn Khuyến hay chọn một vật vô tri để nói thay. Bài "Ông phỗng đá" mở bằng câu hỏi "Ông đứng làm chi đó hỡi ông? / Trơ trơ như đá, vững như đồng" — ông phỗng canh cửa mà chẳng canh được gì, như những kẻ ngồi ghế mà vô dụng.
- Thơ Đường luật chuẩn mực. Ông là bậc thầy niêm luật, nên khi dùng thể thơ trang trọng nhất để tả một món hàng mã, độ vênh càng lớn và tiếng cười càng tinh.
- Đắng mà không cay. Tiếng cười của ông để lại nỗi ngậm ngùi hơn là hả hê.
Ngoài thơ chữ Nôm, Nguyễn Khuyến còn có nhiều câu đối, thơ chữ Hán và những bài giễu cảnh hội hè thời thuộc địa như "Hội Tây". Mảng trào phúng chỉ là một phần trong sự nghiệp, bên cạnh chùm thơ thu ("Thu điếu", "Thu vịnh", "Thu ẩm") mà học sinh quen thuộc.
Góc nhìn hôm nay: "tiến sĩ giấy" còn là một thành ngữ
Cụm "tiến sĩ giấy" đã đi vào lời nói thường để chỉ người có bằng cấp mà không có thực tài. Khi dùng cụm này, nên nhớ nguồn gốc của nó: Nguyễn Khuyến không chê học vị, ông chê lớp vỏ học vị không có ruột. Và ông tự đặt mình vào vòng nghi vấn trước, rồi mới hỏi người khác.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Đọc: tập Nguyễn Khuyến – Tác phẩm (NXB Khoa học xã hội, 1984) là bản tuyển có chú thích thường được các đề đọc hiểu dẫn lại; đọc liền "Tiến sĩ giấy", "Tự trào", "Ông phỗng đá" để thấy một lối cười nhất quán.
- Đến: khu lưu niệm và nhà thờ Nguyễn Khuyến ở làng Yên Đổ (Bình Lục, Hà Nam cũ), nơi ông sống những năm cuối đời.
- Tự làm: tìm trong đời sống hôm nay một "món đồ" giống ông tiến sĩ giấy — có đủ hình thức mà rỗng ruột — và thử viết bốn câu tả nó, không dùng một lời chê nào.
Câu hỏi thường gặp
Tiến sĩ giấy là gì?
Tiến sĩ giấy vốn là hình nộm ông tiến sĩ làm bằng giấy bán cho trẻ con dịp Trung thu, gửi gắm mong ước con học giỏi. Nguyễn Khuyến dùng hình ảnh này trong bài thơ cùng tên để giễu người có danh vị khoa bảng mà không có thực tài. Ngày nay cụm từ được dùng như thành ngữ với nghĩa đó.
Bài thơ Tiến sĩ giấy châm biếm ai?
Bài thơ châm biếm những người đỗ đạt, làm quan thời khoa cử suy tàn, có đủ mũ áo cờ biển mà vô dụng. Nhiều cách đọc còn thấy giọng tự trào, vì chính Nguyễn Khuyến là người đỗ đầu ba kỳ thi và cũng cảm thấy bất lực trước thời cuộc.
Vì sao Nguyễn Khuyến được gọi là Tam nguyên Yên Đổ?
Ông đỗ đầu kỳ thi Hương năm 1864, rồi đỗ đầu cả thi Hội và thi Đình năm 1871, tức ba lần đứng đầu (tam nguyên). Yên Đổ là tên làng quê ông ở Bình Lục, Hà Nam cũ.
Bài Tiến sĩ giấy viết theo thể thơ gì?
Bài viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, tám câu bảy chữ, có hai cặp đối ở phần thực và luận. Nguyễn Khuyến tận dụng khuôn đối chỉnh để đặt những chữ trang trọng như "giáp bảng", "văn khôi" cạnh "mảnh giấy", "nét son".
Tiếng cười của Nguyễn Khuyến khác Tú Xương ở đâu?
Nguyễn Khuyến cười thâm trầm, kín đáo, ít lời nặng, thường mượn một vật vô tri để nói thay. Tú Xương cười đốp chát, nhiều khẩu ngữ, gọi thẳng "nó", "thằng". Một người cười từ vị trí người đỗ cao về ở ẩn, người kia từ vị trí ông Tú thi hỏng giữa phố.
