Miếng hài là gì: đơn vị nhỏ nhất của tiếng cười trên sân khấu

Miếng hài là đơn vị nhỏ nhất của tiếng cười trên sân khấu: một đoạn ngắn, thường chỉ vài câu hoặc một động tác, gồm phần dẫn dựng lên một kỳ vọng và phần rẽ bẻ kỳ vọng ấy sang hướng bất ngờ mà vẫn hợp lý, đủ để khán giả bật cười một lần. Một tiết mục tấu hài năm phút là chuỗi khoảng mười mấy miếng như thế được xâu lại. Hiểu miếng hài là hiểu cái nguyên tử của nghề gây cười: biết nó có mấy loại, sinh ra từ đâu, sống chết ra sao.

Chữ "miếng" trong nghề sân khấu

"Miếng" trong tiếng Việt vốn chỉ một phần nhỏ tách ra từ cái lớn: miếng bánh, miếng trầu. Từ đó, chữ này được dùng cho những đơn vị kỹ thuật trọn vẹn trong một môn nghề: miếng võ là một thế đánh hoàn chỉnh, và trên chiếu chèo, giới nghệ nhân quen nói tới miếng trò, miếng hề — một đoạn diễn có đầu có cuối, gây được phản ứng của người xem. "Miếng hài" là cách gọi phổ biến hiện nay cho cùng ý ấy.

Các nền sân khấu khác có từ tương đương. Tướng thanh Trung Hoa gọi miếng hài là bao phục (包袱, cái bọc), và động tác tung miếng là "mở bọc". Tiếng Anh có gag (thường chỉ miếng bằng động tác, tình huống), joke (miếng bằng lời) và bit (một đoạn gồm vài miếng xoay quanh cùng một ý). Cách gọi khác nhau, nhưng cùng chỉ một thứ: đơn vị nhỏ nhất mà người làm hài có thể viết, thử, sửa và đánh giá riêng lẻ.

Giải phẫu một miếng hài

Một miếng hài hoàn chỉnh có hai phần bắt buộc và một phần tuỳ chọn:

1. Dẫn: đặt khán giả vào một hướng nghĩ. Dẫn càng ngắn càng tốt, miễn là đủ để khán giả tự đoán trước được điều sắp tới.
2. Rẽ: điều xảy ra khác với dự đoán, nhưng khi nhìn lại thì có lý. Đây là lúc tiếng cười bật ra.
3. Đuôi (tuỳ chọn): một câu hoặc một động tác nhỏ ngay sau, khai thác thêm cùng cú rẽ để vắt thêm một tiếng cười.

Thử với một miếng lời tự viết:

Dẫn: Mẹ bảo em dọn phòng trong mười phút.

Rẽ: Em dọn xong trong năm phút — em đóng cửa phòng lại.

Đuôi: Năm phút còn lại em ngồi ngoài cửa canh.

Phần dẫn gợi ra kỳ vọng: em sẽ dọn nhanh hay dọn chậm. Phần rẽ cho thấy em hiểu "dọn xong" theo một nghĩa rất khác: phòng trông gọn khi nhìn từ ngoài vào. Phần đuôi đẩy thêm một nấc: em biết mình đang ăn gian, nên phải canh.

Bốn loại miếng hài

Miếng bộ: khi cơ thể làm câu chốt

Ví dụ trong bảng: người tấu chỉnh micro lên cao, micro từ từ tụt xuống. Chỉnh lần hai, lại tụt. Lần ba, người tấu không chỉnh nữa mà khuỵu gối theo micro, rồi nói tiếp như không có chuyện gì. Miếng này không cần một chữ nào, và khán giả từ trẻ đến già đều hiểu.

Miếng tình huống: logic của nhân vật

Ví dụ: người kể dặn em trai giữ bí mật món quà sinh nhật bố. Em gật đầu rất nghiêm. Bố đi làm về, em chạy ra: "Bố ơi, con hứa với anh là không nói chuyện mẹ mua đồng hồ cho bố đâu!" Miếng tình huống buồn cười vì nhân vật hành động đúng theo logic của riêng mình — em thật sự nghĩ mình đang giữ lời hứa.

Miếng tiếng: âm thanh cũng biết gây cười

Người tấu tả cảnh sáng sớm đề xe máy: tiếng đề máy bằng miệng, tắt, đề lại, tắt, càng lúc càng yếu, cuối cùng chỉ còn một tiếng thở dài cũng theo đúng nhịp đề máy. Miếng tiếng đòi hỏi kỹ thuật giọng và micro tốt. Cần tránh một lối dễ dãi: lấy giọng nói của một vùng miền làm "âm thanh gây cười". Giọng địa phương là cách nói của con người, không phải hiệu ứng âm thanh.

Ba "máy sinh miếng" của Bergson

Trong Le Rire (Tiếng cười, 1900), triết gia Pháp Henri Bergson cho rằng ta cười khi thấy "cái máy móc phủ lên cái sống động": con người, vốn linh hoạt, bỗng hành xử cứng nhắc như một cỗ máy. Từ đó, ông chỉ ra ba thủ pháp mà hài kịch dùng để tạo tình huống gây cười. Người viết hài ngày nay vẫn dùng chúng như ba cỗ máy sinh miếng:

• Lặp lại (répétition): một hành động hay câu nói lặp lại trong hoàn cảnh mỗi lần một khác. Miếng micro tụt ba lần là ví dụ.
• Đảo ngược (inversion): đổi vai, đổi chiều — người bị bắt đi bắt người khác, đứa trẻ dạy người lớn, kẻ lừa bị lừa. Lần thứ ba người tấu khuỵu theo micro, thay vì kéo micro lên, là một cú đảo ngược nhỏ.
• Giao thoa các chuỗi (interférence des séries): một tình huống thuộc cùng lúc về hai chuỗi sự kiện, hiểu được theo hai nghĩa. Hiểu lầm kinh điển trong hài kịch là loại này.

Khi bí ý, người viết có thể lấy một tình huống bình thường và lần lượt cho chạy qua ba cỗ máy: nếu nó lặp lại thì sao, nếu đảo vai thì sao, nếu có người hiểu nó theo nghĩa khác thì sao.

Vòng đời của một miếng hài

Miếng hài không sinh ra đã hay. Nó đi qua bốn chặng:

1. Viết: ghi ý vào sổ, không phán xét. Phần lớn ý sẽ bị bỏ, và điều đó bình thường.
2. Thử: nói trước người thật — bạn bè, gia đình, một buổi tập. Miếng hài chỉ tồn tại khi có người cười.
3. Mài: cắt chữ thừa trong phần dẫn, đưa từ bất ngờ về cuối câu rẽ, đổi một từ chung chung thành từ cụ thể ("đồ ăn" thành "nồi cá kho"), thử dừng lâu hơn trước cú rẽ.
4. Giữ hoặc bỏ: miếng thử ba lần mà vẫn im lặng thì nên bỏ, dù người viết rất thích. Người làm hài có câu: miếng hay nhất là miếng khán giả cười, không phải miếng mình thích nhất.

Vì sao một miếng hài "chết"

• Dẫn quá dài: khán giả đoán ra cú rẽ trước khi nó đến.
• Dẫn quá ngắn: khán giả chưa kịp có kỳ vọng, nên không có gì để bẻ.
• Cú rẽ vô lý: bất ngờ nhưng không ai thấy "có lý", nên chỉ có ngơ ngác.
• Giải thích sau cú rẽ: tiếng cười cần khán giả tự ghép; giải thích là làm hộ họ.
• Cười trên nỗi đau của người khác: ngoại hình, giọng vùng miền, hoàn cảnh nghèo khó. Có thể có vài tiếng cười, nhưng phần đông khán giả sẽ chùng xuống, và cả tiết mục mất thiện cảm.

Góc nhìn hôm nay: giữ một cuốn sổ miếng

Người tập tấu hài nên có một cuốn sổ (hay một tệp ghi chú) chia ba cột: miếng, đã thử ở đâu, khán giả phản ứng thế nào. Sau vài tháng, cuốn sổ sẽ cho thấy những loại miếng mình làm tốt và những loại mình hay hụt — thông tin quý hơn bất kỳ lời khuyên chung chung nào.

Muốn đọc sâu về lý thuyết, có thể tìm bản dịch Le Rire của Bergson; muốn thấy miếng hài truyền thống Việt vận hành thế nào, hãy xem các trích đoạn hề chèo và tuồng đồ ở nhà hát, nơi những miếng trò đã được mài qua nhiều thế hệ nghệ nhân.