Lời hề chèo là thứ ngôn ngữ riêng của vai hề: nói vè có vần có nhịp, cố tình nói lệch hoặc hiểu lệch lời người khác, chơi chữ bằng từ ngữ đời thường, và ứng tác tại chỗ với khán giả. Nếu đào, kép gây xúc động chủ yếu bằng làn điệu, thì hề gây cười chủ yếu bằng lời nói. Ba kỹ thuật trụ cột là vè, nói lệch và ứng tác.
Bài này mổ từng kỹ thuật, kèm vài ví dụ tự đặt để minh hoạ cơ chế. Các ví dụ ấy được viết mới, không phải lời trích từ vở chèo nào.
Vì sao vai hề cần một thứ ngôn ngữ riêng
Chèo là sân khấu tổng hợp: hát, múa, nói. Các vai chính diện như đào thương, kép văn sống trong làn điệu, những câu hát dài, nhiều luyến láy, gánh cảm xúc của vở. Vai hề thì khác. Hề cần đi nhanh, đập nhanh, khiến người xem bật cười trong một hơi. Vì vậy lời hề ngắn, chắc, có nhịp như lời nói đời thường được đánh bóng lại.
Thêm nữa, chèo có nhiều lối nói có nhịp nằm giữa hát và nói thường, như nói lối, nói sử, nói vỉa. Vai nào cũng dùng, nhưng vai hề tận dụng chúng theo cách riêng: đặt một câu chuyện tầm phào vào khuôn nhịp trang trọng, hoặc phá nhịp ngay giữa chừng để gây bất ngờ.
Kỹ thuật thứ nhất: nói vè
Vè là lối nói có vần, câu ngắn, nhịp đều, thường bốn hoặc năm chữ một câu, gieo vần liền nhau. Ở làng quê, vè là thể loại kể chuyện vui, chuyện thời sự rất quen thuộc. Vai hề mang vè lên chiếu chèo để tự giới thiệu, để kể lể, để giễu người khác.
Ví dụ tự đặt để thấy nhịp vè của một vai hề ra mắt:
Ai hỏi tên tuổi / Thì đây anh hề / Nhà ở chân đê / Ruộng chẳng một sào / Chữ chẳng một hào / Mà quan trên nể / Vì miệng anh hề.
Đoạn vè ngắn ấy đã chứa đủ ba yếu tố gây cười hay gặp: tự hạ mình (không ruộng, không chữ), một cú đảo (vậy mà quan phải nể), và vần dồn dập khiến người nghe muốn vỗ tay theo.
Vì sao vè hợp với hề:
- Nhịp đều dễ nhớ. Khán giả nghe một lần là nhớ được câu chốt.
- Vần tạo bất ngờ. Người nghe đoán trước vần, rồi bị đánh úp bằng một từ cùng vần nhưng nghĩa lật ngược.
- Dễ chêm. Người diễn có thể thêm một hai câu vè mới cho hợp từng buổi mà không làm vỡ khuôn.
Kỹ thuật thứ hai: nói lệch, hiểu lệch
Nói lệch, hiểu lệch là cố tình đáp không đúng vào ý người hỏi, mà đáp vào một nghĩa khác của chữ, hoặc vào một chi tiết phụ. Đây là vũ khí ưa thích của hề áo ngắn khi đối diện người có chức, và cũng là nguồn cười chính của các vai như Đồ Điếc, nơi việc nghe nhầm sinh ra những câu trả lời ngớ ngẩn mà nghiêm trang.
Ví dụ tự đặt:
Quan làng: Mai làng có việc lớn, nhà ngươi phải đến cho sớm.
Anh hề: Dạ, việc lớn thì con mang cái rá to.
Quan nói "việc lớn" theo nghĩa việc hệ trọng. Anh hề hiểu là cỗ lớn, nên lo mang rá to đựng phần. Một câu đáp vô hại, nhưng làm lộ ngay rằng "việc lớn" của làng thường gắn với ăn uống, và người nghe hiểu ngay ai là người hay ăn.
Ba dạng nói lệch thường gặp
| Dạng | Cơ chế | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Bắt nghĩa khác của chữ | Từ đồng âm hoặc nhiều nghĩa được hiểu theo nghĩa không ai ngờ | Câu của người trên tự quay lại mỉa họ |
| Hiểu theo nghĩa đen | Lời nói bóng, nói khách sáo bị hiểu từng chữ | Lộ cái sáo rỗng của lời người trên |
| Nghe nhầm | Một âm nghe thành âm gần giống | Câu trả lời ngớ ngẩn mà nhân vật vẫn tin là đúng |
Điểm chung là người nói lệch không bao giờ thừa nhận mình đang chống lại. Bề ngoài vẫn vâng dạ. Chính vẻ ngây thơ giả vờ ấy làm khán giả thích thú.
Kỹ thuật thứ ba: chơi chữ đời thường
Chơi chữ trong lời hề chèo hiếm khi dùng chữ Hán sâu xa. Nó dùng chữ của ruộng đồng, chợ búa, bếp núc: một từ đồng âm, một lối nói lái nhẹ, một hình ảnh ví von quen thuộc. Các sách hướng dẫn Ngữ văn 10 chỉ ra một ví dụ trong lời Mẹ Đốp ở trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp, nơi chữ "bằng" được dùng theo hai nghĩa.
Khi vai hề áo dài chơi chữ thì thường là chơi chữ hỏng: dùng từ Hán Việt sai chỗ, ghép chữ kêu mà vô nghĩa. Cái cười ở đây đến từ chỗ nhân vật tưởng mình nói hay.
Kỹ thuật thứ tư: ứng tác với khán giả
Đây là chỗ làm nên sức sống của vai hề. Chèo xưa diễn trên chiếu giữa sân đình, khán giả ngồi sát, nên người diễn hề có thể:
- Hỏi thẳng người xem. Một câu hỏi bâng quơ ném xuống chiếu, chờ ai đó đáp, rồi lấy câu đáp ấy làm miếng cười mới.
- Chêm chuyện của làng. Chuyện mùa màng, chuyện đê điều, chuyện ông nọ bà kia trong làng được khéo léo cài vào lời nhân vật, miễn là vui chứ không xúc phạm.
- Kéo dài hoặc rút ngắn miếng. Thấy khán giả đang cười thì đẩy thêm một câu; thấy chùng thì đi tiếp ngay.
- Bình phẩm vở. Hề có thể quay ra nói về chính nhân vật vừa diễn, như một người xem đứng ngay trong vở.
Ứng tác đòi hỏi người diễn rất vững. Họ phải thuộc vở, thuộc nhịp trống, nắm được không khí của buổi diễn và biết dừng đúng lúc. Ứng tác mà quá đà, chọc vào chuyện riêng tư hay chế giễu người thật thì không còn là nghệ thuật.
Ghép các kỹ thuật lại: một nhịp đối đáp hoàn chỉnh
Trong một lớp hề thật, các kỹ thuật trên không đứng riêng mà nối nhau thành nhịp. Có thể hình dung một khuôn hay gặp:
- Người trên mở lời bằng giọng trịnh trọng, khoe hoặc ra lệnh.
- Người hề vâng dạ, rồi đáp lệch đi một chút, khán giả cười lần thứ nhất.
- Người trên cố sửa lại, càng nói càng lộ.
- Người hề chốt bằng một câu vè hoặc một câu chơi chữ, khán giả cười lần thứ hai, to hơn.
- Người hề quay ra phía khán giả, một ánh mắt hoặc một câu nói nhỏ, khán giả cười lần thứ ba vì thấy mình được kéo vào phe.
Khuôn ba nấc cười ấy giải thích vì sao một lớp hề ngắn lại có thể giữ cả sân đình. Mỗi nấc là một kỹ thuật khác nhau, nên tiếng cười không bị nhàm.
Lời hề và ranh giới của tiếng cười
Lời hề chèo được tự do hơn mọi vai, nhưng sự tự do ấy có hướng. Nó nhắm lên trên: vào kẻ có chức mà tham, kẻ có chữ mà dốt, kẻ đạo đức giả. Nó hiếm khi nhắm xuống dưới. Một vai hề hay làm cả làng cười mà không ai trong làng thấy mình bị hạ nhục, trừ kẻ đáng bị cười.
Đó cũng là bài học cho người làm tấu hài, dẫn chương trình hôm nay: ứng tác là cái duyên, nhưng cái duyên đi kèm cái biết điều.
Góc nhìn hôm nay: luyện tai nghe lời hề
- Khi xem một lớp hề, thử ghi lại những câu có vần, có nhịp đều. Đó thường là chỗ vè.
- Tìm những chỗ nhân vật trả lời không đúng câu hỏi. Hỏi xem họ cố tình hay vô tình, và ai được lợi từ sự lệch ấy.
- Xem cùng một trích đoạn qua hai bản diễn khác nhau. Những câu khác nhau giữa hai bản chính là phần ứng tác, phần sống của vai hề.
- Đọc thêm các công trình về chèo của Trần Việt Ngữ, Hà Văn Cầu để hiểu các lối nói có nhịp trong chèo.
Câu hỏi thường gặp
Lời hề chèo có đặc điểm gì?
Lời hề chèo ngắn, có nhịp, dùng nhiều từ ngữ đời thường. Vai hề hay nói vè, cố tình nói lệch hoặc hiểu lệch lời người khác, chơi chữ và ứng tác với khán giả. Mục đích là gây cười nhanh và nói thẳng những điều khó nói.
Nói vè trong chèo là gì?
Nói vè là đọc những câu ngắn có vần, nhịp đều, thường bốn hoặc năm chữ, gieo vần liền. Vai hề dùng vè để tự giới thiệu, kể lể hoặc giễu người khác. Nhịp đều giúp khán giả dễ nhớ và dễ bị bất ngờ ở câu chốt.
Nói lệch trong lời hề là gì?
Nói lệch là cố tình trả lời không đúng ý người hỏi, bắt vào một nghĩa khác của chữ, hiểu theo nghĩa đen hoặc nghe nhầm. Bề ngoài nhân vật vẫn vâng dạ, nhưng câu đáp làm người ra lệnh bẽ mặt. Đây là vũ khí quen thuộc của hề áo ngắn.
Vai hề chèo có được ứng tác không?
Có. Ứng tác là đặc điểm nổi bật của vai hề chèo, vì chèo xưa diễn sát người xem. Người diễn có thể hỏi khán giả, chêm chuyện của làng, kéo dài hay rút ngắn miếng cười, miễn giữ đúng mạch vở và không xúc phạm ai.
