Xã trưởng – Mẹ Đốp là một lớp hề trong vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính. Cảnh diễn ra khi xã trưởng đến nhà anh mõ để sai rao tin Thị Mầu có mang mà chưa chồng. Người tiếp ông là Mẹ Đốp, vợ anh mõ. Từ một lần sai việc, cuộc gặp biến thành màn đấu khẩu: ông quan làng khoe chức, buông lời trêu ghẹo, còn chị vợ mõ dùng lời lẽ sắc sảo và lối chơi chữ để làm ông bẽ mặt.
Trích đoạn này hiện có trong sách Ngữ văn 10 (bộ Chân trời sáng tạo), phần đọc mở rộng về chèo. Bài dưới đây đặt cảnh diễn vào mạch vở, chỉ ra các thủ pháp gây cười và gợi ý cách đọc, cách xem.
Cảnh này nằm ở đâu trong vở Quan Âm Thị Kính
Quan Âm Thị Kính là vở chèo cổ khuyết danh, được nhiều thế hệ nghệ nhân lưu truyền. Văn bản dùng trong sách giáo khoa được trích từ bộ Kịch bản chèo do Hà Văn Cầu chủ biên. Mạch chính của vở có thể tóm như sau:
- Thị Kính lấy Thiện Sĩ. Một đêm thấy sợi râu mọc ngược ở cằm chồng, nàng cầm dao định xén, bị nghi là muốn giết chồng và bị đuổi về nhà.
- Thị Kính giả trai, vào chùa tu, lấy pháp danh Kính Tâm.
- Thị Mầu, con gái phú ông, lên chùa thấy chú tiểu Kính Tâm thì ra sức ve vãn. Đó là trích đoạn Thị Mầu lên chùa nổi tiếng.
- Thị Mầu có mang. Làng phải họp để xét việc, và trước đó phải cho người đi rao. Lớp Xã trưởng – Mẹ Đốp diễn ra ở đây.
- Thị Mầu khai cho Kính Tâm. Kính Tâm chịu oan, về sau nuôi đứa bé, và đến cuối vở được coi là thành Phật Quan Âm.
Như vậy, lớp Xã trưởng – Mẹ Đốp chen giữa hai mảng nặng nề nhất của vở: nỗi oan của Thị Kính và việc làng xử Thị Mầu. Nó là khoảng thở, nhưng cũng là chỗ vở chèo quay sang soi bộ máy làng xã, chính bộ máy sắp phán xét một con người vô tội.
Hai nhân vật: ông quan làng và chị vợ mõ
Xã trưởng
Xã trưởng là chức sắc đứng đầu việc làng, thuộc nhóm hề áo dài. Trong cảnh này ông hiện ra với ba nét: khoe khoang chức vụ như một thứ quyền lớn lao, nói năng ra giọng bề trên, và lợi dụng việc công để trêu ghẹo đàn bà. Các tài liệu phân tích thường nhìn ông là hình ảnh tiêu biểu của lớp cường hào, lý dịch trong làng phong kiến.
Mẹ Đốp
Mẹ Đốp là vợ anh mõ. Tên gọi theo lối quen của làng quê: gọi người mẹ theo tên con. Nhà mõ làm nghề đánh mõ rao việc làng, một nghề bị coi rẻ, ở nấc thấp nhất của thứ bậc làng. Các sách hướng dẫn học tập xếp Mẹ Đốp vào loại vai hề, đại diện cho tiếng nói châm biếm của người dân. Chị không cãi thẳng, không chống lệnh, nhưng lời nào của chị cũng có gai.
Diễn biến của lớp diễn
Kể lại bằng lời thường, cảnh diễn đi qua mấy nhịp:
- Xã trưởng đến sai việc. Làng cần nhà mõ đi rao để cả làng biết chuyện Thị Mầu có mang và ra đình họp.
- Khoe chức và khoe nghề. Xã trưởng khoe mình được làng bầu, chức vụ to tát. Mẹ Đốp đáp lại bằng cách khoe nghề mõ của nhà mình với giọng cũng trịnh trọng y như thế. Hai lời khoe đặt cạnh nhau làm cái chức của ông trở nên tầm thường.
- Trêu ghẹo và bị vặn lại. Xã trưởng buông những lời sàm sỡ, bóng gió. Mẹ Đốp đáp bằng lối nói lấp lửng, chơi chữ, khiến câu ghẹo quay lại làm chính ông lố bịch.
- Dặn lời rao. Xã trưởng dặn từng câu để Mẹ Đốp đi rao. Việc dặn dò ấy lại thành dịp đôi co, và quyền chủ động dần nằm ở người bị sai việc.
- Chuẩn bị họp làng. Cảnh khép lại bằng việc sắp xếp người đến đình, trong đó có nhắc đến ông Đồ Điếc, một vai hề khác của vở.
Lời thoại cụ thể có khác nhau giữa các bản diễn và bản in. Người muốn đọc nguyên văn nên đọc trong sách giáo khoa hoặc bộ Kịch bản chèo.
Các thủ pháp gây cười
Đối lập địa vị và lời nói
Người ở trên khoe khoang mà rỗng, người ở dưới khiêm nhường bề ngoài mà sắc. Toàn bộ cái cười của lớp diễn xoay quanh sự đảo ngược này: người được quyền nói thì nói dại, người không có quyền thì nói khôn.
Chơi chữ đồng âm
Các sách hướng dẫn Ngữ văn 10 chỉ ra trong lời Mẹ Đốp có chỗ dùng chữ "bằng" theo hai nghĩa, khiến một câu tưởng như kính cẩn lại thành câu mỉa. Đây là lối chơi chữ rất đặc trưng của lời hề chèo: dùng ngay từ ngữ đời thường, không cần chữ nghĩa cao xa.
Khoe ngược
Lấy nghề mõ hèn mọn ra khoe với giọng điệu của người khoe tước vị là một cách giễu nhại. Không cần nói "ông chẳng là gì", chỉ cần đặt hai thứ ngang nhau là đủ.
Ngôn ngữ đời thường
Lời trong cảnh này đầy từ ngữ làng quê, câu nói tắt, câu bóng gió. Khán giả nông thôn nghe là hiểu ngay, và cái cười vì thế đến rất nhanh.
Hành động và điệu bộ
Trên chiếu chèo, phần lớn cái cười còn nằm ở điệu bộ: dáng đi khệnh khạng của xã trưởng, cử chỉ lả lơi vụng về của ông khi trêu ghẹo, động tác né tránh nhanh nhẹn và ánh mắt tinh quái của Mẹ Đốp. Đọc văn bản mà không hình dung điệu bộ thì mới thấy được một nửa cái hay.
Ý nghĩa: tiếng cười đặt đúng chỗ trong vở
Điều đáng nghĩ là vị trí của cảnh này. Ngay trước khi làng họp xử Thị Mầu, rồi gián tiếp đẩy Kính Tâm vào oan, vở chèo cho người xem thấy bộ mặt của người đứng đầu việc làng: háo danh, háo sắc, ăn nói hồ đồ. Người xem cười, rồi tự hỏi: một bộ máy như thế thì phán xử ai cho công bằng?
Tiếng cười ở đây không đứng riêng. Nó chuẩn bị tâm thế cho người xem trước bi kịch tiếp theo, và gợi một lời phê phán mà vở không cần nói ra thành câu.
Đọc và xem trích đoạn này thế nào cho có lợi
| Khi đọc văn bản | Khi xem trên sân khấu |
|---|---|
| Đánh dấu những câu xã trưởng tự khoe | Để ý dáng đi, cách cầm quạt, giọng của xã trưởng |
| Đánh dấu những câu Mẹ Đốp đáp lệch, chơi chữ | Để ý ánh mắt và cử chỉ né tránh của Mẹ Đốp |
| Tìm chỗ quyền chủ động đổi từ ông sang chị | Nghe khán giả cười ở đâu, chỗ đó thường là chỗ đảo vai |
| Đặt cảnh vào mạch vở Quan Âm Thị Kính | Xem tiếp cảnh làng xử để thấy dụng ý của tiếng cười |
Góc nhìn hôm nay
Lớp Xã trưởng – Mẹ Đốp vẫn được các nhà hát chèo diễn thường xuyên vì nó gọn, đủ tình huống và dễ bắt nhịp với khán giả mới. Với học sinh, đây là cửa vào thuận tiện nhất để hiểu vai hề chèo: chỉ hai nhân vật, một tình huống, mà đủ cả chơi chữ, đối đáp, điệu bộ và phê phán xã hội.
Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc toàn văn vở Quan Âm Thị Kính trong bộ Kịch bản chèo, xem thêm trích đoạn Thị Mầu lên chùa để thấy cùng một vở có cả vai đào lệch táo bạo lẫn vai hề sắc sảo, và tìm các bài viết của Trần Việt Ngữ về nghệ thuật chèo để hiểu hệ thống vai.
Câu hỏi thường gặp
Xã trưởng – Mẹ Đốp trích từ vở chèo nào?
Trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp thuộc vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính, một vở khuyết danh. Văn bản trong sách Ngữ văn 10 được trích từ bộ Kịch bản chèo do Hà Văn Cầu chủ biên.
Mẹ Đốp là ai?
Mẹ Đốp là vợ anh mõ, người làm nghề đánh mõ rao việc làng, thuộc tầng lớp thấp nhất trong làng xưa. Trong cảnh diễn, chị là vai hề sắc sảo, dùng lối đáp lệch và chơi chữ để làm xã trưởng bẽ mặt.
Vì sao xã trưởng đến nhà Mẹ Đốp?
Xã trưởng đến để sai nhà mõ đi rao cho cả làng biết việc Thị Mầu có mang khi chưa chồng và chuẩn bị họp làng. Nhân dịp đó ông khoe chức và trêu ghẹo Mẹ Đốp, rồi bị chị đáp trả.
Tiếng cười trong Xã trưởng – Mẹ Đốp nhằm vào ai?
Tiếng cười nhằm vào xã trưởng, đại diện cho lớp chức sắc làng xã háo danh, háo sắc và hồ đồ. Đặt ngay trước cảnh làng xử Thị Mầu, nó còn ngầm đặt câu hỏi về sự công bằng của chính bộ máy làng.
Các thủ pháp gây cười chính trong trích đoạn là gì?
Gồm đối lập giữa địa vị và lời nói, chơi chữ đồng âm, lối khoe ngược nghề mõ, ngôn ngữ đời thường và điệu bộ cường điệu trên sân khấu. Cái cười mạnh nhất đến từ chỗ người dưới dần nắm quyền chủ động trong cuộc đối đáp.
