Charlie Chaplin (1889–1977) là danh hài, đạo diễn, nhà soạn nhạc người Anh làm phim chủ yếu ở Hollywood, nổi tiếng nhất với nhân vật "gã lang thang" (the Tramp) xuất hiện từ năm 1914 đến phim Modern Times (1936). Những phim tiêu biểu của ông là The Kid (1921), The Gold Rush (1925), The Circus (1928), City Lights (1931) và Modern Times. Ở Việt Nam, nhiều thế hệ biết ông qua cái tên "vua hề Sác-lô", phiên âm từ "Charlot", tên người Pháp gọi nhân vật này.
Bài này đi theo sự nghiệp của Chaplin trên màn ảnh: từ sân khấu tạp kỹ Anh đến Keystone, cách nhân vật gã lang thang được xây dựng, những cảnh phim thành kinh điển và lý do chúng vẫn làm người xem cười, rồi cảm động, sau cả trăm năm.
Từ sân khấu Anh đến Hollywood
Chaplin vào nghề diễn từ nhỏ ở London, trên sân khấu music hall, loại hình ca múa tạp kỹ rất thịnh ở Anh cuối thế kỷ 19. Ông trưởng thành trong đoàn kịch câm hài của Fred Karno, một đoàn nổi tiếng với những vở không lời, nhịp chặt, nhiều pha ngã. Chính trong chuyến lưu diễn Mỹ cùng đoàn Karno, Chaplin lọt vào mắt các nhà làm phim.
Cuối năm 1913, ông ký hợp đồng với xưởng Keystone của Mack Sennett. Phim đầu tiên ông đóng, Making a Living, ra mắt tháng 2 năm 1914. Chỉ vài tuần sau, khán giả đã thấy trên màn ảnh bộ trang phục sẽ theo ông suốt hơn hai mươi năm.
Gã lang thang được dựng từ những mâu thuẫn
Nhân vật gã lang thang là một người nghèo, không nhà, nhưng cư xử như một quý ông. Bộ trang phục quen thuộc của nhân vật được dựng từ những thứ không ăn nhập: áo khoác chật mà quần thì rộng thùng thình, giày quá khổ, chiếc mũ nhỏ, cây gậy trúc, hàng ria ngắn. Trong hồi ký My Autobiography (1964), Chaplin kể rằng ông muốn mọi thứ trên người nhân vật đều mâu thuẫn nhau.
Chính sự mâu thuẫn ấy là động cơ của tiếng cười. Gã lang thang luôn cố giữ phong thái lịch sự trong những hoàn cảnh không cho phép: ăn bữa tối trong túp lều đói rét, ngả mũ chào một viên cảnh sát vừa đuổi mình, lau tay vào áo người khác một cách điềm nhiên. Anh ta vừa đáng thương vừa tinh quái, có lúc trả đũa kẻ bắt nạt bằng một cú đá rất nhanh rồi làm như chưa có gì.
Cuối nhiều phim, gã lang thang một mình bước đi trên con đường dài, xoay gậy, rồi khuất dần. Hình ảnh ấy thành một chữ ký: người nghèo thua thiệt nhưng không gục ngã.
Từ phim ngắn đến phim dài
Sau Keystone, Chaplin chuyển qua nhiều hãng, mỗi lần lại có thêm tự do. Ở hãng Essanay (1915) và Mutual (1916–1917), ông vừa đóng vừa đạo diễn những phim hai cuộn được xem là chín muồi nhất của thời phim ngắn, như Easy Street và The Immigrant (cùng năm 1917). Năm 1919, ông cùng Mary Pickford, Douglas Fairbanks và đạo diễn D. W. Griffith lập hãng phân phối United Artists, để nghệ sĩ tự chủ phim của mình.
| Phim | Năm | Cảnh hay được nhắc |
|---|---|---|
| The Kid | 1921 | Gã lang thang nuôi một đứa trẻ bị bỏ rơi; hai "bố con" làm nghề kính cửa: con ném vỡ, bố đi ngang sửa |
| The Gold Rush | 1925 | Luộc giày ăn trong ngày đói, điệu nhảy của hai chiếc bánh mì cắm dĩa, túp lều chênh vênh bên vực |
| The Circus | 1928 | Gã lang thang lạc vào rạp xiếc, trên dây cao bị bầy khỉ quấy |
| City Lights | 1931 | Cô bán hoa mù và cảnh kết lặng lẽ khi cô nhận ra ân nhân |
| Modern Times | 1936 | Dây chuyền nhà máy, cái máy cho công nhân ăn, bài hát bằng thứ tiếng bịa |
Bí quyết của những cảnh kinh điển
Biến đồ vật thành nhân vật
Trong The Gold Rush, đói đến cùng cực, gã lang thang luộc chiếc giày của mình, cắt ra dọn như món thịt trong bữa tiệc: dây giày cuộn như sợi mì, đinh đế giày mút như xương cá. Ở cảnh khác, anh cắm hai chiếc dĩa vào hai chiếc bánh mì tròn, biến chúng thành đôi chân đang nhảy múa trên mặt bàn. Đồ vật trong tay Chaplin luôn có đời sống thứ hai. Đây là kỹ năng ông học từ sân khấu kịch câm, và là một trong những dấu ấn rõ nhất của ông.
Đặt cái cười cạnh nỗi buồn
Chaplin là người đưa vào phim hài một chất mà giới phê bình gọi là pathos, tức sự cảm thương. Cảnh ăn giày vừa buồn cười vừa nhắc người xem rằng có những người đói thật. Cảnh kết của City Lights gần như không có miếng hài nào, chỉ có một nụ cười rụt rè và một bông hoa. Nhiều người làm hài sau này học ở ông cách để khán giả cười rồi lặng đi trong cùng một phút.
Quay toàn thân, giữ máy yên
Khác với nhiều đạo diễn thích cắt cảnh nhanh, Chaplin thường để máy quay đứng yên, khung hình rộng đủ thấy cả người diễn từ đầu đến chân. Lý do đơn giản: hài của ông nằm ở toàn bộ cơ thể, từ dáng đi chân chữ bát đến cái xoay gậy. Cắt vụn là làm mất miếng hài.
Làm lại đến khi đúng
Chaplin nổi tiếng kỹ tính, quay đi quay lại một cảnh rất nhiều lần. Các nhà nghiên cứu khi xem những thước phim hậu trường còn giữ được đã thấy ông thử nhiều cách khác nhau cho cùng một miếng hài trước khi chọn bản cuối.
Đối mặt với phim có tiếng
Khi phim có tiếng lên ngôi cuối thập niên 1920, Chaplin lo rằng nếu gã lang thang cất tiếng nói, nhân vật sẽ mất tính phổ quát. City Lights (1931) có nhạc do chính ông soạn và tiếng động đồng bộ, nhưng không có lời thoại. Modern Times (1936) đi xa hơn một bước: khán giả lần đầu nghe giọng gã lang thang, nhưng là khi anh ta hát một bài bằng thứ ngôn ngữ bịa, trộn âm hưởng nhiều thứ tiếng, không ai hiểu nghĩa mà ai cũng hiểu ý. Đó là một cách chào từ biệt rất khéo: nhân vật có giọng, nhưng vẫn không thuộc về ngôn ngữ nào.
Modern Times cũng là lần cuối gã lang thang xuất hiện. Phim kết bằng cảnh anh và cô gái cùng bước trên con đường hướng về phía xa.
Những ghi nhận chính thức
- Tại lễ trao giải Oscar đầu tiên (1929), Chaplin nhận một giải danh dự cho tài năng đa dạng thể hiện qua phim The Circus: viết, diễn, đạo diễn và sản xuất.
- Năm 1972, ông nhận giải Oscar danh dự lần thứ hai cho những đóng góp với điện ảnh.
- Nhiều phim của ông, trong đó có The Kid, The Gold Rush, City Lights, Modern Times, được đưa vào Danh mục Phim Quốc gia của Thư viện Quốc hội Mỹ, dành cho những phim có giá trị văn hoá, lịch sử, thẩm mỹ cần được bảo tồn.
Góc nhìn hôm nay: xem Chaplin bắt đầu từ đâu
- Cửa vào dễ nhất: The Kid dài khoảng một giờ, câu chuyện rõ, vừa cười vừa xúc động, hợp xem cả nhà.
- Muốn thấy đỉnh cao miếng hài: The Gold Rush và The Circus.
- Muốn thấy Chaplin đối thoại với thời đại máy móc: Modern Times, đặc biệt các cảnh trong nhà máy.
- Đọc: hồi ký My Autobiography (1964) kể về con đường nghề nghiệp của ông từ góc nhìn của chính ông; nên đọc kèm các nghiên cứu phim để đối chiếu.
- Tham quan: bảo tàng Chaplin's World ở Corsier-sur-Vevey, Thuỵ Sĩ, mở cửa năm 2016, có phần dựng lại bối cảnh các phim nổi tiếng.
- Với người diễn hài: thử diễn lại cảnh ăn giày với một chiếc giày thật, không lời, trong hai phút. Bài tập này dạy cách làm cho đồ vật "sống" và cách giữ nghiêm mặt trong tình huống phi lý.
Câu hỏi thường gặp
Charlie Chaplin là ai?
Charlie Chaplin (1889–1977) là danh hài, đạo diễn, nhà soạn nhạc người Anh làm phim chủ yếu ở Hollywood. Ông nổi tiếng với nhân vật gã lang thang và các phim The Kid, The Gold Rush, City Lights, Modern Times. Người Việt quen gọi ông là vua hề Sác-lô.
Vì sao Chaplin được gọi là Sác-lô?
Ở Pháp, nhân vật gã lang thang của Chaplin được gọi là Charlot. Người Việt tiếp nhận phim qua tiếng Pháp thời trước nên phiên âm thành Sác-lô, và cái tên "vua hề Sác-lô" được dùng phổ biến nhiều thế hệ.
Gã lang thang của Chaplin xuất hiện năm nào?
Nhân vật xuất hiện lần đầu trong các phim ngắn của xưởng Keystone đầu năm 1914. Gã lang thang có mặt trong hầu hết phim của Chaplin suốt hơn hai mươi năm và xuất hiện lần cuối trong Modern Times năm 1936.
Cảnh ăn giày nằm trong phim nào của Chaplin?
Cảnh gã lang thang luộc giày ăn nằm trong phim The Gold Rush năm 1925. Đói rét trong túp lều, anh dọn chiếc giày như một món ăn sang, dây giày như sợi mì. Phim còn có điệu nhảy của hai chiếc bánh mì cắm dĩa.
Chaplin có làm phim nói không?
Chaplin chống lại phim nói khá lâu. City Lights (1931) và Modern Times (1936) có nhạc và tiếng động nhưng gần như không lời thoại. Trong Modern Times, khán giả lần đầu nghe giọng gã lang thang khi anh hát một bài bằng thứ tiếng bịa.
