Phim hài câm: thời hoàng kim của tiếng cười không lời 1912–1929

Thời hoàng kim của phim hài câm kéo dài khoảng từ năm 1912, khi xưởng phim Keystone của Mack Sennett ra đời, đến cuối thập niên 1920, khi phim có tiếng thay thế phim câm. Chỉ trong mười mấy năm ấy, Hollywood sản xuất hàng nghìn phim hài ngắn và đưa lên màn bạc những tên tuổi như Charlie Chaplin, Buster Keaton, Harold Lloyd. Tiếng cười của họ không cần lời, nên đi được khắp thế giới, và đến nay vẫn là "sách giáo khoa" cho người làm hài hình thể.

Bài này không đi vào từng ngôi sao (mỗi người có bài riêng trong danh mục), mà nhìn vào bộ máy phía sau: phim hài câm được sản xuất thế nào, khán giả xem ra sao, vì sao nó tàn đi khi phim có tiếng, và vì sao rất nhiều phim đã mất vĩnh viễn.

Những xưởng phim của tiếng cười

Đầu thập niên 1910, ngành điện ảnh Mỹ dời dần về miền nam California vì nắng quanh năm, đất rẻ, phong cảnh đa dạng. Hài kịch là thể loại rẻ và chạy nhất. Một số xưởng chuyên làm phim hài đã định hình cả thời kỳ.

• Keystone (thành lập năm 1912) của Mack Sennett: nổi tiếng với nhịp nhanh, rượt đuổi, những anh cảnh sát vụng về chạy loạn ("Keystone Cops"), những cô gái tắm biển. Charlie Chaplin bắt đầu sự nghiệp điện ảnh ở đây năm 1914.
• Hal Roach Studios: xưởng của Hal Roach, nơi Harold Lloyd làm nên tên tuổi, và về sau ghép đôi Laurel và Hardy. Roach chuộng nhịp chậm hơn, xây tình huống kỹ hơn Sennett.
• Các xưởng riêng của ngôi sao: khi đã nổi tiếng, Chaplin, Keaton, Lloyd đều có xưởng hoặc đơn vị sản xuất riêng, tự chủ cách làm phim. Đó là lý do phim của họ thập niên 1920 mang dấu ấn cá nhân rất rõ.

Ở châu Âu, Pháp có Max Linder, một danh hài điện ảnh rất nổi tiếng trước năm 1914 với hình ảnh quý ông lịch lãm gặp toàn chuyện rắc rối. Nhiều nhà nghiên cứu xem ông là một người mở đường cho phong cách hài điện ảnh sau này.

Phim hài câm được làm ra như thế nào

Phim một cuộn, hai cuộn

Đơn vị đo phim hài thời ấy là "cuộn" (reel). Một cuộn phim chiếu khoảng mười đến mười lăm phút tuỳ tốc độ. Phần lớn phim hài là phim một cuộn hoặc hai cuộn, chiếu kèm trước phim chính. Chỉ từ khoảng đầu thập niên 1920, các danh hài lớn mới chuyển sang phim dài nhiều cuộn, vừa kể chuyện vừa gây cười.

Không có kịch bản đầy đủ

Nhiều phim hài câm được quay mà không có kịch bản viết sẵn theo nghĩa hiện đại. Đoàn phim có một ý tưởng, một bối cảnh, một vài miếng hài chính, rồi ứng tác ngay tại chỗ. Các xưởng thuê những người chuyên nghĩ ra miếng hài, gọi là "gag men", ngồi cùng nhau bàn xem nhân vật sẽ gặp chuyện gì, vật dụng nào có thể "diễn" thêm. Một miếng hài hay có thể được quay đi quay lại hàng chục lần cho đến khi nhịp đúng.

Diễn viên tự đóng cảnh nguy hiểm

Nhiều danh hài tự thực hiện các pha ngã, nhảy, leo trèo. Họ phần lớn xuất thân từ tạp kỹ (vaudeville), từ đoàn kịch, rạp xiếc, nên quen với nghề nhào lộn. Chính độ thật của cú ngã làm khán giả vừa cười vừa nín thở. Cũng có lúc người đóng thế và kỹ xảo góc máy được dùng; giới nghiên cứu phim còn tranh luận về từng cảnh cụ thể.

Phụ đề chen giữa và tốc độ khung hình

Phim câm dùng những tấm phụ đề chen giữa (intertitle) để ghi lời thoại hay chú thích. Phim hài giỏi là phim cần ít phụ đề nhất: câu chuyện phải hiểu được qua hình. Một điểm hay bị hiểu nhầm: phim câm vốn được quay ở tốc độ khoảng 16 đến 20 khung hình mỗi giây, có khi nhanh hơn tuỳ máy. Khi chiếu lại trên máy chiếu chuẩn của phim có tiếng (24 khung hình mỗi giây), chuyển động bị nhanh hơn, giật cục. Cái dáng "đi lật đật" mà nhiều người nghĩ là đặc trưng phim câm phần lớn là do chiếu sai tốc độ.

Khán giả xem phim hài câm thế nào

"Phim câm" thật ra chưa bao giờ im lặng. Ở rạp nhỏ có một người chơi piano đệm theo hình; ở các "cung điện điện ảnh" lớn tại các thành phố có đàn organ, có khi cả dàn nhạc. Người chơi đàn thường ứng tác, đọc nhịp hình mà đánh. Một số phim có nhạc soạn sẵn. Tiếng cười của cả khán phòng cũng là một phần của buổi chiếu: phim hài câm được làm ra để xem đông người.

Vì không có lời thoại, phim chỉ cần thay phụ đề là chiếu được ở bất kỳ nước nào. Chaplin trở thành một trong những người nổi tiếng nhất thế giới vào cuối thập niên 1910 không chỉ nhờ tài năng, mà nhờ ngôn ngữ hình ảnh không cần dịch.

Mốc thời gian của thời hoàng kim

Phim có tiếng đến và thời hoàng kim khép lại

Sau The Jazz Singer (1927), chỉ trong vài năm, các rạp chiếu đồng loạt lắp thiết bị âm thanh. Phim hài thay đổi nhanh. Máy quay thời đầu phim có tiếng phải đặt trong buồng cách âm, khó di chuyển, nên các pha rượt đuổi, nhào lộn ngoài trời bị hạn chế. Khán giả bắt đầu thích những danh hài nói nhanh, đối đáp sắc, như anh em nhà Marx.

Mỗi danh hài phim câm phản ứng khác nhau. Laurel và Hardy chuyển sang phim nói thành công. Harold Lloyd làm thêm vài phim có tiếng nhưng không giữ được độ nổi tiếng cũ. Buster Keaton mất quyền tự chủ khi về làm việc cho hãng MGM từ năm 1928. Chaplin chống lại lâu nhất, làm phim có nhạc và tiếng động nhưng gần như không thoại đến tận năm 1936.

Những thước phim đã mất

Một phần lớn di sản phim câm không còn nữa. Phim thời đó in trên nền nitrat, rất dễ cháy và tự phân huỷ theo thời gian. Khi phim có tiếng ra đời, nhiều hãng không thấy giá trị lưu giữ phim câm, để mặc hỏng hoặc huỷ đi để thu hồi bạc trong phim. Theo một báo cáo năm 2013 của Thư viện Quốc hội Mỹ, khoảng ba phần tư số phim truyện câm Mỹ đã bị mất hoàn toàn. Phim hài ngắn, vốn bị coi là hàng tiêu dùng, càng mất nhiều.

Chính vì thế, mỗi lần một cuộn phim tưởng đã mất được tìm thấy trong kho lưu trữ ở một nước xa, đó là tin vui của giới yêu phim.

Được phát hiện lại

Năm 1949, nhà phê bình James Agee viết bài "Comedy's Greatest Era" (Thời đại lớn nhất của hài kịch) trên tạp chí Life, ca ngợi Chaplin, Keaton, Lloyd và Harry Langdon. Bài viết góp phần đưa thế hệ mới quay lại với phim hài câm. Những thập niên sau, các đợt phục chế, chiếu lại có dàn nhạc sống, phát hành bản đĩa chất lượng cao đã giúp khán giả hôm nay xem được những phim này gần với cách người xưa xem.

Góc nhìn hôm nay: xem phim hài câm cho đúng

• Chọn bản phục chế tốt, chiếu đúng tốc độ, có nhạc phù hợp. Bản lậu tốc độ sai làm mất nửa cái hay.
• Xem cùng người khác. Phim hài câm được làm cho khán phòng đông. Xem một mình trên điện thoại thì cười ít hơn hẳn.
• Bắt đầu bằng phim ngắn. Phim hai cuộn khoảng hai mươi phút là cửa vào dễ nhất, rồi mới xem phim dài.
• Tìm ở các kho lưu trữ: Viện Phim Anh (BFI), Thư viện Quốc hội Mỹ và nhiều cơ quan lưu trữ có chương trình chiếu, phát hành và tư liệu về phim câm.
• Với người làm hài: tắt tiếng một phim hài hiện đại rồi xem; nếu còn cười được, cảnh ấy đã học được bài học của phim câm.