Harold Lloyd (1893–1971) là danh hài phim câm người Mỹ, nổi tiếng với nhân vật chàng trai đeo kính gọng sừng và với cảnh treo người trên kim đồng hồ của một toà nhà cao tầng trong phim Safety Last! (1923). Cảnh ấy thành một trong những hình ảnh biểu tượng nhất của điện ảnh, được nhắc lại trong vô số phim sau này. Cùng với Chaplin và Buster Keaton, Lloyd thường được xếp vào bộ ba danh hài lớn nhất của thời phim câm.
Bài này kể cách Lloyd tìm ra nhân vật của mình, giải mã cảnh đồng hồ được quay ra sao, giải thích thể loại "hài cảm giác mạnh" mà ông gắn tên tuổi, và vì sao trong nhiều thập niên ông bị khán giả quên lãng hơn hai người cùng thời.
Đi tìm một nhân vật của riêng mình
Lloyd bắt đầu đóng phim từ khoảng năm 1913, làm vai quần chúng, rồi gắn bó với nhà sản xuất Hal Roach. Những năm đầu, ông diễn nhân vật "Lonesome Luke", một gã ăn mặc lôi thôi khá giống gã lang thang của Chaplin. Lloyd nhận ra mình đang đi theo dấu chân người khác.
Năm 1917, ông đổi hẳn hướng. Nhân vật mới được giới nghiên cứu gọi là "chàng kính" (the Glasses Character): một thanh niên bình thường, ăn mặc tươm tất như mọi người đi làm, đeo cặp kính gọng sừng tròn. Theo lời Lloyd kể về sau, cặp kính không có tròng để khỏi loá đèn quay. Đó là cái mới: nhân vật không phải kẻ lang thang, không phải người lập dị, mà là một người trẻ đầy tham vọng, muốn thành công, muốn được cô gái mình thích để ý, kiểu người khán giả thành phố thập niên 1920 gặp mỗi ngày.
Chàng kính lạc quan, nhanh nhẹn, hơi vụng, hay tự đẩy mình vào rắc rối vì muốn tỏ ra giỏi hơn thực tế. Khán giả cười vì nhận ra chính mình trong những lần sĩ diện ấy.
Safety Last!: câu chuyện phía sau chiếc đồng hồ
Safety Last! do Fred C. Newmeyer và Sam Taylor đạo diễn, Hal Roach sản xuất, ra mắt năm 1923. Nhân vật của Lloyd từ thị trấn nhỏ lên thành phố làm nhân viên bán hàng ở một cửa hàng bách hoá, nhưng viết thư về quê khoe mình đã thành đạt. Khi cô người yêu bất ngờ lên thăm, anh phải xoay đủ cách để giữ thể diện.
Để kiếm một khoản tiền thưởng lớn, anh bày kế quảng cáo cho cửa hàng: một người sẽ leo mặt ngoài toà nhà. Người được nhờ leo là bạn anh, một tay leo tường thật thụ, nhưng anh bạn đang bị một viên cảnh sát đuổi. Thế là chính chàng kính phải tự leo, từng tầng một, gặp đủ thứ chướng ngại: đàn bồ câu, tấm lưới, sợi dây, con chuột chui vào ống quần, và cuối cùng là chiếc đồng hồ lớn trên mặt tường.
Cảnh nổi tiếng nhất là khi anh bám vào kim phút của đồng hồ, mặt đồng hồ bật ra, cả người treo lơ lửng trên đường phố đông xe cộ bên dưới.
Cảnh treo được quay như thế nào
Người xem thời đó tin rằng Lloyd thật sự treo người ở độ cao chóng mặt. Sự thật là một kỹ thuật dàn dựng khéo:
- Dựng bối cảnh trên nóc nhà cao. Đoàn phim dựng một đoạn mặt tường giả, có cả chiếc đồng hồ, trên nóc những toà nhà ở Los Angeles. Máy quay đặt ở góc sao cho phía sau là con phố thật nằm sâu bên dưới.
- Độ cao thật có, nhưng không như khán giả tưởng. Bên dưới khung hình có sàn đỡ và nệm, khoảng cách rơi ngắn hơn nhiều so với những gì người xem thấy.
- Góc máy làm phần việc còn lại. Nhờ phối cảnh, con phố hàng chục tầng bên dưới hiện ra ngay sau lưng diễn viên.
Dù vậy, cảnh quay vẫn nguy hiểm thật, và Lloyd tự làm phần lớn các pha cận cảnh. Ý tưởng phim được cho là đến từ việc Lloyd xem Bill Strother, một "người nhện" leo mặt ngoài nhà cao tầng biểu diễn ở Los Angeles; Strother sau đó được mời vào phim trong vai anh bạn leo tường. Ở một số cảnh quay xa, người đóng thế có thể đã được dùng; các nhà nghiên cứu còn bàn về từng cảnh.
Điều làm chuyện này càng đáng nể: năm 1919, trong một buổi chụp ảnh quảng cáo, một quả bom đạo cụ phát nổ làm Lloyd mất ngón cái và ngón trỏ bàn tay phải. Từ đó ông đeo một chiếc găng đặc biệt trên phim để che bàn tay. Toàn bộ cảnh leo tường trong Safety Last! được thực hiện sau tai nạn ấy.
Hài cảm giác mạnh: cười và sợ cùng lúc
Lloyd là gương mặt tiêu biểu nhất của thể loại mà người Mỹ gọi là "thrill comedy", tạm dịch là hài cảm giác mạnh. Trước Safety Last!, ông đã thử nhiều lần với các phim ngắn như High and Dizzy (1920) và Never Weaken (1921), đều có cảnh chới với trên cao.
Cơ chế của thể loại này rất đáng học:
- Nhân vật tự đưa mình vào nguy hiểm vì sĩ diện, không phải vì anh hùng. Khán giả vừa trách vừa thương.
- Mỗi tầng một chướng ngại mới, theo nhịp leo thang. Đây là cấu trúc "quả bóng tuyết" mà các nhà lý luận hài kịch hay nhắc: chuyện nhỏ chồng chuyện nhỏ thành chuyện lớn.
- Tiếng cười giải toả nỗi sợ. Người xem nín thở, rồi một chi tiết vô lý như con chuột trong ống quần làm họ bật cười, rồi lại nín thở. Hai cảm xúc thay nhau như sóng.
Những phim khác nên biết
| Phim | Năm | Nét chính |
|---|---|---|
| Grandma's Boy | 1922 | Chàng trai nhút nhát lấy can đảm nhờ một "bùa may" do bà kể |
| Safety Last! | 1923 | Leo mặt ngoài toà nhà, cảnh treo trên kim đồng hồ |
| Girl Shy | 1924 | Anh thợ may nhút nhát viết sách về bí quyết chinh phục phụ nữ; cuộc chạy đua cuối phim để kịp ngăn một đám cưới |
| The Freshman | 1925 | Tân sinh viên khao khát nổi tiếng ở trường đại học, thành trò cười rồi tự cứu vãn |
| The Kid Brother | 1927 | Cậu út yếu đuối trong một gia đình toàn đàn ông lực lưỡng |
| Speedy | 1928 | Rượt đuổi trên đường phố New York quanh toa xe điện ngựa kéo cuối cùng của thành phố |
Vì sao Lloyd từng bị quên
Thập niên 1920, phim của Lloyd rất ăn khách. Nhưng ông là người giữ chặt quyền sở hữu phim của mình, và trong nhiều thập niên hạn chế việc chiếu lại trên truyền hình vì không muốn phim bị cắt xén, chiếu kèm quảng cáo. Kết quả là trong khi phim Chaplin, Laurel và Hardy được chiếu đi chiếu lại, nhiều thế hệ khán giả gần như không được xem Lloyd, chỉ biết mỗi tấm ảnh treo trên đồng hồ.
Tại lễ trao giải Oscar năm 1953, ông được trao giải danh dự với lời vinh danh là một danh hài bậc thầy và một công dân tốt. Phải đến những đợt phục chế và phát hành lại từ cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21, khán giả mới có dịp xem đầy đủ các phim của ông.
Chiếc đồng hồ trong điện ảnh về sau
Hình ảnh người treo trên kim đồng hồ được nhiều phim nhắc lại như một lời chào. Back to the Future (1985) có cảnh nhà khoa học bám trên tháp đồng hồ trong cơn giông. Hugo (2011) của Martin Scorsese, một bộ phim về tình yêu điện ảnh câm, cho cậu bé nhân vật chính treo mình trên kim đồng hồ của nhà ga, và còn chiếu một đoạn Safety Last! ngay trong phim. Mỗi lần như thế, khán giả trẻ lại có thêm một lý do để tìm về bản gốc.
Góc nhìn hôm nay: xem Lloyd thế nào
- Xem trọn Safety Last!, đừng chỉ xem đoạn đồng hồ. Phần đầu phim về chàng nhân viên bán hàng sĩ diện là nền để cảnh leo tường có ý nghĩa.
- Xem The Freshman và Speedy để thấy Lloyd không chỉ có cảnh trên cao, mà còn rất giỏi hài tình huống đời thường.
- Chọn bản phục chế, có nhạc đệm mới, chiếu đúng tốc độ.
- Với người làm hài: hãy để ý cách Lloyd xây nhân vật bình thường mà vẫn có tật rõ ràng. Không cần trang phục kỳ quặc, chỉ một cặp kính và một tính cách nhất quán là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Harold Lloyd là ai?
Harold Lloyd (1893–1971) là danh hài phim câm người Mỹ, nổi tiếng với nhân vật chàng trai đeo kính gọng sừng lạc quan, tham vọng. Ông thường được xếp cùng Chaplin và Buster Keaton vào nhóm ba danh hài lớn nhất thời phim câm.
Cảnh treo trên đồng hồ là phim nào?
Đó là phim Safety Last! ra mắt năm 1923, do Fred C. Newmeyer và Sam Taylor đạo diễn. Nhân vật của Harold Lloyd leo mặt ngoài một toà nhà cao tầng và treo mình trên kim phút của chiếc đồng hồ lớn.
Harold Lloyd có thật sự treo trên cao không?
Có độ cao thật, nhưng không như khán giả tưởng. Đoàn phim dựng mặt tường giả trên nóc nhà cao, đặt máy quay để con phố bên dưới hiện ra phía sau, dưới khung hình có sàn đỡ và nệm. Cảnh vẫn nguy hiểm và Lloyd tự diễn phần lớn.
Hài cảm giác mạnh (thrill comedy) là gì?
Đó là kiểu phim hài đặt nhân vật vào tình huống nguy hiểm thật, như chới với trên cao, để khán giả vừa sợ vừa cười. Harold Lloyd là gương mặt tiêu biểu nhất với các phim High and Dizzy, Never Weaken và Safety Last!.
Vì sao Harold Lloyd ít được biết bằng Chaplin?
Lloyd giữ quyền sở hữu phim và trong nhiều thập niên hạn chế việc chiếu lại trên truyền hình. Vì thế nhiều thế hệ khán giả ít được xem phim của ông, cho đến các đợt phục chế và phát hành lại sau này.
