Buster Keaton (1895–1966) là danh hài, đạo diễn phim câm người Mỹ, được gọi là "Gương mặt đá" (The Great Stone Face) vì trên màn ảnh ông gần như không bao giờ cười, dù xung quanh nhà sập, tàu lao, đá lăn. Những phim nổi tiếng nhất của ông là Sherlock Jr. (1924), The Navigator (1924), The General (1926) và Steamboat Bill, Jr. (1928). Ngày nay, giới làm phim xem Keaton như người kỹ sư của tiếng cười: miếng hài của ông là những cỗ máy được thiết kế chính xác đến từng giây.
Bài này kể con đường nghề của Keaton, phân tích vì sao gương mặt không cười lại làm khán giả cười, đi qua những cảnh phim thành huyền thoại và nói về việc ông được phát hiện lại ở cuối đời.
Lớn lên trên sân khấu tạp kỹ
Keaton sinh ra trong một gia đình làm nghề tạp kỹ (vaudeville). Từ khi còn rất nhỏ, ông đã đứng trên sân khấu trong tiết mục gia đình mang tên The Three Keatons, nổi tiếng với những pha nhào lộn, ngã, bị "quăng" qua sân khấu. Tên "Buster" được kể là do ảo thuật gia Harry Houdini đặt sau khi thấy cậu bé ngã cầu thang mà không hề hấn gì; đây là một giai thoại được nhắc nhiều, nhưng khó kiểm chứng.
Điều chắc chắn là tuổi thơ trên sân khấu đã cho Keaton hai thứ quý giá: kỹ năng ngã an toàn của một diễn viên nhào lộn, và hiểu biết sâu về nhịp của một tiết mục trước khán giả thật.
Năm 1917, Keaton lần đầu lên phim trong phim ngắn The Butcher Boy cùng danh hài Roscoe Arbuckle. Ông học nghề điện ảnh rất nhanh, tò mò tháo máy quay ra xem bên trong vận hành ra sao. Từ năm 1920, ông có đơn vị sản xuất riêng và bắt đầu làm những phim mang dấu ấn của mình.
Vì sao một gương mặt không cười lại gây cười
Lối diễn của Keaton gọi là deadpan: mặt lạnh, không biểu cảm, bất kể chuyện gì xảy ra. Có mấy lý do khiến lối diễn này hiệu quả.
- Tương phản cực độ. Thế giới quanh nhân vật náo loạn bao nhiêu, gương mặt ông yên bấy nhiêu. Khoảng cách giữa hai thứ ấy chính là chỗ tiếng cười bật ra.
- Khán giả tự điền cảm xúc. Vì nhân vật không biểu lộ, người xem phải tự đoán anh ta đang nghĩ gì. Một cái chớp mắt, một cái nghiêng đầu cũng thành sự kiện.
- Nhân vật kiên định. Người hùng của Keaton không than vãn, không cầu xin. Anh ta lặng lẽ tìm cách giải quyết từng vấn đề, như một người thợ máy đứng trước cỗ máy hỏng. Sự bền bỉ đó vừa buồn cười vừa đáng phục.
Mặt lạnh không có nghĩa là không diễn. Cơ thể Keaton biểu cảm rất mạnh: dáng chạy, cú ngã, cách đứng chống chọi với gió. Chỉ có gương mặt là giữ nguyên, như một điểm tựa.
Những phim ngắn: ngôi nhà lắp ghép và đám đông cảnh sát
Giai đoạn 1920–1923, Keaton làm loạt phim hai cuộn được giới phê bình đánh giá rất cao.
- One Week (1920): một cặp vợ chồng trẻ dựng ngôi nhà lắp ghép theo hướng dẫn, nhưng các thùng hàng bị đánh số sai, ngôi nhà mọc lên méo mó, rồi quay tròn trong bão.
- The Playhouse (1921): nhờ kỹ xảo phơi sáng nhiều lần, Keaton đóng cùng lúc cả dàn nhạc, khán giả và diễn viên trên sân khấu.
- Cops (1922): một loạt hiểu lầm khiến nhân vật bị cả đám đông cảnh sát rượt khắp thành phố.
Những phim dài thành kinh điển
| Phim | Năm | Ý tưởng trung tâm |
|---|---|---|
| Our Hospitality | 1923 | Chàng trai đi tàu hoả đời đầu về quê, rơi vào giữa mối thù hai dòng họ |
| Sherlock Jr. | 1924 | Anh thợ chiếu phim ngủ gật, mơ mình bước vào màn ảnh và bị cắt cảnh quăng qua đủ bối cảnh |
| The Navigator | 1924 | Một cặp nhà giàu không biết làm gì bị kẹt một mình trên con tàu khách khổng lồ trôi dạt |
| Seven Chances | 1925 | Chạy trốn đám đông, rồi chạy trốn cả một trận lở đá trên sườn đồi |
| The General | 1926 | Người lái đầu máy đuổi theo chiếc đầu máy yêu quý bị cướp |
| Steamboat Bill, Jr. | 1928 | Trong cơn bão, mặt tiền ngôi nhà đổ sập, ô cửa sổ lọt vừa khít qua người nhân vật |
Sherlock Jr.: phim nói về phim
Cảnh nổi tiếng nhất của Sherlock Jr. là khi nhân vật bước vào màn ảnh trong rạp. Mỗi lần cảnh phim đổi, anh ta đang đứng trong vườn bỗng thấy mình trên đường phố, ngồi xuống thì ghế biến thành mỏm đá giữa biển, nhảy xuống nước thì rơi vào tuyết. Đây là một trò đùa về chính ngôn ngữ dựng phim, ra đời khi điện ảnh mới vài chục năm tuổi. Đến nay các trường điện ảnh vẫn chiếu đoạn này để dạy về cắt cảnh.
The General: hài trên đường ray
The General do Keaton đồng đạo diễn với Clyde Bruckman, dựa trên một vụ đuổi tàu có thật ở Mỹ năm 1862. Gần như cả phim là một cuộc rượt đuổi giữa hai đầu máy hơi nước, với những pha thật: Keaton ngồi trên thanh nối bánh xe đang chuyển động, nhặt thanh tà vẹt ném văng thanh khác trên đường ray, chạy dọc mui toa. Phim nổi tiếng với cảnh quay một chiếc đầu máy thật lao từ cây cầu đang cháy xuống sông, được xem là một trong những cảnh tốn kém nhất thời phim câm. Khi ra mắt, phim không thành công như kỳ vọng; ngày nay nó thường đứng trong các danh sách phim hay nhất mọi thời.
Steamboat Bill, Jr.: mặt tiền nhà sập
Cảnh mặt tiền ngôi nhà đổ xuống, ô cửa sổ trên tầng hai lọt vừa người Keaton đang đứng bất động, là một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất lịch sử phim hài. Mặt tường là vật nặng thật, khoảng trống quanh người chỉ vài tấc. Ý tưởng này Keaton từng thử ở quy mô nhỏ trong One Week, nhưng đến đây được đẩy lên thành một cảnh nguy hiểm thật sự. Đó là đặc điểm của ông: một miếng hài hay sẽ được thiết kế lại, lớn hơn, chính xác hơn.
Keaton như một kỹ sư
Người ta hay so sánh: Chaplin làm cho khán giả thương nhân vật, còn Keaton làm cho khán giả kinh ngạc. Phim của ông đầy máy móc: đầu máy xe lửa, tàu thuỷ, nhà lắp ghép, máy chiếu phim. Nhân vật của ông thường thua máy lúc đầu, rồi học cách dùng chính cỗ máy ấy để thắng.
Về kỹ thuật làm phim, Keaton chuộng khung hình rộng và cảnh quay dài, để khán giả thấy rõ pha nguy hiểm là thật, không phải nhờ cắt ghép. Người xem tin vào những gì đang diễn ra trước mắt, nên cái cười đi kèm cái nín thở.
Nếu đọc theo lý thuyết của Henri Bergson về "chất máy móc dán lên sự sống", phim Keaton gần như là minh hoạ hoàn hảo, chỉ có điều ở Keaton, con người cuối cùng thường chế ngự được máy.
Mất tự chủ và được phát hiện lại
Năm 1928, Keaton chuyển về làm việc cho hãng MGM. Phim đầu tiên ở đây, The Cameraman (1928), vẫn được đánh giá cao, nhưng dần dần ông mất quyền tự quyết cách làm phim, và phong cách đặc trưng bị bào mòn khi phim có tiếng lên ngôi.
Từ thập niên 1950, Keaton được thế hệ mới phát hiện lại. Ông xuất hiện trong Sunset Boulevard (1950), diễn chung với Chaplin trong Limelight (1952), các phim cũ được chiếu lại ở các liên hoan. Tại lễ trao giải Oscar năm 1960, ông nhận giải danh dự cho tài năng độc đáo đã đưa những phim hài bất hủ lên màn bạc. Năm 1965, ông đóng vai chính trong phim ngắn Film do nhà văn Samuel Beckett viết kịch bản.
Góc nhìn hôm nay: xem Keaton thế nào
- Bắt đầu bằng One Week, chỉ khoảng hai mươi phút, đủ thấy toàn bộ phong cách.
- Rồi xem Sherlock Jr., phim dài chưa tới một giờ, đầy sáng tạo về ngôn ngữ điện ảnh.
- Để dành The General cho một buổi xem trên màn hình lớn, có âm thanh tốt.
- Chọn bản phục chế: nhiều phim Keaton đã được phục chế với nhạc mới, chiếu đúng tốc độ; bản kém chất lượng làm mất độ chính xác của miếng hài.
- Với người làm phim, làm hài: thử xem lại một cảnh Keaton với câu hỏi "máy quay đặt ở đâu, vì sao không cắt?". Câu trả lời thường là bài học quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Buster Keaton là ai?
Buster Keaton (1895–1966) là danh hài, đạo diễn phim câm người Mỹ, nổi tiếng với lối diễn mặt lạnh và những pha hành động thật. Các phim tiêu biểu gồm Sherlock Jr., The Navigator, The General và Steamboat Bill, Jr.
Vì sao Buster Keaton không bao giờ cười trên phim?
Lối diễn mặt lạnh, gọi là deadpan, là lựa chọn nghệ thuật của ông. Gương mặt bất động giữa thế giới náo loạn tạo tương phản mạnh, khiến khán giả tự điền cảm xúc cho nhân vật. Vì thế ông được gọi là Gương mặt đá.
Phim The General ra mắt năm nào?
The General ra mắt năm 1926, do Keaton đồng đạo diễn với Clyde Bruckman. Phim là cuộc rượt đuổi giữa hai đầu máy hơi nước, dựa trên một vụ đuổi tàu có thật năm 1862. Lúc ra mắt phim không thành công như kỳ vọng, nhưng nay được xếp vào hàng kinh điển.
Cảnh mặt tiền nhà đổ lên Buster Keaton là phim nào?
Cảnh nổi tiếng nhất nằm trong Steamboat Bill, Jr. năm 1928. Mặt tiền ngôi nhà đổ sập trong bão, ô cửa sổ lọt vừa khít qua người Keaton đang đứng yên. Ông từng thử ý tưởng này ở quy mô nhỏ trong phim ngắn One Week năm 1920.
Buster Keaton và Chaplin có đóng chung phim không?
Có. Hai người cùng xuất hiện trong Limelight năm 1952 do Chaplin viết và đạo diễn, trong một màn diễn chung trên sân khấu ở cuối phim. Đây là lần duy nhất hai danh hài lớn của thời phim câm đóng cùng nhau trong một phim dài.
