Laurel và Hardy: cặp đôi hài đi từ phim câm sang phim nói

Laurel và Hardy là cặp đôi hài gồm Stan Laurel (1890–1965), người Anh, và Oliver Hardy (1892–1957), người Mỹ, chính thức đóng chung tại xưởng phim Hal Roach từ năm 1927. Họ là một trong số ít danh hài thời phim câm chuyển sang phim nói thành công, và phim ngắn The Music Box (1932) của họ, cảnh khiêng chiếc đàn piano lên một cầu thang dài dằng dặc, đã đoạt giải Oscar phim ngắn hài. Đến nay, Laurel và Hardy vẫn được xem là khuôn mẫu của cặp đôi hài: một người ngờ nghệch, một người tưởng mình khôn hơn.

Bài này kể cặp đôi ra đời thế nào, phân tích công thức gây cười của hai nhân vật, những phim nên xem, và cách họ vượt qua cú chuyển mình từ phim câm sang phim nói, điều mà nhiều danh hài cùng thời không làm được.

Hai con đường gặp nhau ở xưởng Hal Roach

Stan Laurel sinh ở Ulverston, miền bắc nước Anh, vào nghề trên sân khấu music hall. Ông từng ở trong đoàn kịch câm hài Fred Karno cùng thời với Charlie Chaplin, và theo đoàn sang Mỹ lưu diễn. Oliver Hardy sinh ở bang Georgia, Mỹ, đóng phim từ khoảng năm 1914, thường trong vai kẻ xấu, kẻ bắt nạt ở các phim hài ngắn.

Hai người từng có mặt chung trong một phim ngắn từ đầu thập niên 1920, nhưng chưa phải là cặp đôi. Phải đến khi cả hai cùng làm việc cho xưởng Hal Roach giữa thập niên 1920, các nhà sản xuất mới nhận ra sự ăn ý đặc biệt khi hai người đứng cạnh nhau. Năm 1927, cặp đôi Laurel và Hardy chính thức ra đời. Đạo diễn Leo McCarey, khi ấy phụ trách sản xuất ở xưởng, thường được nhắc là người góp công lớn trong việc ghép đôi và định hình nhịp hài của họ.

Hai nhân vật, một công thức

Điều làm Laurel và Hardy khác các cặp đôi khác là họ thật sự là bạn. Ollie hay mắng Stan, Stan hay làm hỏng việc của Ollie, nhưng hai người không bao giờ bỏ nhau. Khán giả cười trước sự ngốc nghếch của họ mà vẫn thấy ấm lòng. Câu than quen thuộc của Ollie sau mỗi tai hoạ, đại ý "lại thêm một mớ rắc rối nữa cậu gây ra cho tôi", nói lên đúng mối quan hệ ấy: trách móc, nhưng vẫn là "chúng ta".

Cái nhìn vào ống kính

Một cử chỉ của Hardy được giới phê bình đặc biệt chú ý: sau khi Stan làm hỏng chuyện, Ollie quay sang nhìn thẳng vào máy quay, im lặng, mặt đầy cam chịu. Trong khoảnh khắc ấy, nhân vật như bước ra khỏi phim để than với khán giả. Khán giả thành đồng loã, và tiếng cười càng to hơn. Đây là một cách "phá bức tường thứ tư" rất sớm và rất tinh tế.

Nhịp chậm và màn "ăn miếng trả miếng"

Khác với nhịp rượt đuổi chóng mặt của xưởng Keystone, phim Laurel và Hardy có nhịp chậm, cố ý chậm. Một miếng hài được kéo dài, để khán giả thấy trước điều sắp xảy ra và chờ nó xảy ra. Cái cười đến từ sự chờ đợi được đáp ứng.

Kỹ thuật nổi tiếng nhất của họ là phá huỷ qua lại (tit-for-tat). Trong Big Business (1929), hai anh đi bán cây thông Noel từng nhà, va chạm với một ông chủ nhà khó tính. Từ một cành cây kẹt cửa, hai bên thay phiên nhau phá đồ của đối phương: bên này giật cửa, bên kia đập xe, bên này nhổ bụi cây, bên kia đập cửa sổ. Điều buồn cười nhất là cả hai bên đều chờ nhau làm xong, đứng nhìn bình thản, rồi mới đến lượt mình. Sự lịch sự trong phá phách làm cảnh hỗn loạn trở nên vô cùng tức cười.

Nhiều miếng hài trong phim của họ cũng nhờ các diễn viên phụ quen mặt, như James Finlayson với lối "nổi giận chậm", mặt từ từ đỏ dần trước khi bùng nổ.

Từ phim câm sang phim nói

Năm 1929, Laurel và Hardy có phim nói đầu tiên, Unaccustomed As We Are. Khác với nhiều danh hài khác, họ hưởng lợi từ âm thanh:

• Giọng nói khớp với nhân vật. Giọng Anh nhẹ, hơi lạc của Laurel và giọng miền Nam Mỹ lịch sự, kiểu cách của Hardy làm hai nhân vật càng rõ nét.
• Âm thanh thành nguồn hài mới. Tiếng đổ vỡ vang ra ngoài khung hình, để khán giả tự hình dung, nhiều khi buồn cười hơn cả khi thấy.
• Thoại ít, hình vẫn chính. Họ không biến thành danh hài nói, mà giữ nguyên lối hài hình thể, chỉ thêm vài câu đối đáp.

Một chi tiết thú vị: thời đầu phim nói, chưa có kỹ thuật lồng tiếng phổ biến, nên với một số phim, hai người quay lại từng cảnh bằng tiếng Tây Ban Nha, Pháp, Đức, Ý, đọc thoại theo phiên âm. Giọng nước ngoài lơ lớ của họ được khán giả các nước rất yêu thích.

Những phim nên xem

The Music Box: một cầu thang, nửa giờ phim

Cốt truyện The Music Box chỉ có một dòng: hai người làm nghề vận chuyển phải đưa một chiếc đàn piano trong thùng gỗ lên ngôi nhà trên đỉnh một dãy bậc thang rất dài. Gần như cả phim xoay quanh việc đẩy, khiêng, trượt, đuổi theo chiếc thùng lao xuống, rồi làm lại từ đầu. Đây là ví dụ hoàn hảo của hài lặp lại có biến tấu: mỗi lần leo là một lần thất bại theo kiểu mới. Khán giả biết chắc họ sẽ thất bại, và cười vì muốn biết lần này thất bại ra sao.

Dãy bậc thang ngoài đời có thật, ở khu Silver Lake của Los Angeles, đến nay vẫn được người hâm mộ tìm đến và gọi là "bậc thang Music Box".

Ghi nhận và di sản

Năm 1932, The Music Box đoạt giải Oscar dành cho phim ngắn hài. Tại lễ trao giải năm 1961, Stan Laurel nhận giải Oscar danh dự cho những đóng góp sáng tạo trong lĩnh vực phim hài. Laurel cũng được biết là người đứng sau rất nhiều miếng hài của cặp đôi, tham gia viết và dựng phim dù không phải lúc nào cũng được ghi tên.

Các hội người hâm mộ Laurel và Hardy, lấy tên theo phim Sons of the Desert, có mặt ở nhiều nước, tổ chức chiếu phim và gặp gỡ định kỳ. Khuôn mẫu "một người gầy ngờ nghệch, một người đậm tự tin" được lặp lại vô số lần trong hài kịch, phim hoạt hình và cả trên sân khấu hài nhiều nước.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ một cặp đôi

• Bắt đầu bằng The Music Box và Big Business: hai phim ngắn, mỗi phim một bài học trọn vẹn về lặp lại và leo thang.
• Để ý ánh mắt của Hardy mỗi khi Stan làm hỏng việc; đó là bài học về cách để khán giả trở thành người trong cuộc.
• Với người diễn tấu đôi, kịch đôi: hãy xác định rõ ai là người gây chuyện, ai là người lãnh hậu quả, và đừng quên cho hai nhân vật một sợi dây tình cảm. Cặp đôi chỉ cãi nhau thì mệt; cặp đôi cãi nhau mà vẫn thương nhau thì người xem nhớ mãi.
• Thực hành: lấy một việc đời thường như khiêng một cái tủ qua cửa hẹp, chia cho hai người, cho mỗi lần thử một kiểu thất bại khác. Đó là cấu trúc The Music Box thu nhỏ.