Một tiết mục tấu hài thường được dựng theo bốn phần: mở (chào và tung miếng hài đầu tiên trong vòng nửa phút), dẫn (cho khán giả biết người tấu là ai và đang kể về chuyện gì), thắt (chuỗi miếng hài leo thang tới chỗ căng nhất), và chốt (một cú lật cuối, gọi lại một miếng đã dùng, rồi chào xuống). Với một tiết mục năm phút, phần thắt chiếm khoảng một nửa thời lượng; mở và chốt cộng lại chỉ hơn một phút, nhưng là hai chỗ khán giả nhớ lâu nhất.
Bài này mổ xẻ từng phần, đưa một bản đồ thời gian cụ thể, và dựng thử khung cho một tiết mục mẫu.
Vì sao tấu cần bốn phần, không chỉ ba
Kịch ngắn và tiểu phẩm có cảnh trí, phục trang, nhân vật bước ra là khán giả đã biết họ là ai và đang ở đâu. Tấu thì không. Người tấu đứng trước micro, thường chỉ có một bộ quần áo và một cái giọng. Mọi thông tin về hoàn cảnh phải được nói ra. Vì thế, giữa phần mở (gây thiện cảm) và phần thắt (gây cười dồn dập) cần một đoạn chuyên làm việc "đặt bàn": đó là phần dẫn.
Bỏ qua phần dẫn, tiết mục sẽ có những miếng hài lơ lửng: khán giả nghe thấy câu đùa nhưng không biết nó thuộc về câu chuyện nào, nên cười rời rạc rồi tắt. Kéo phần dẫn quá dài thì ngược lại: khán giả hiểu hết bối cảnh nhưng đã sốt ruột trước khi được cười.
Phần mở: ba mươi giây đầu tiên
Phần mở có hai nhiệm vụ: cho khán giả thấy người tấu dễ mến, và chứng minh rằng tiết mục này sẽ buồn cười. Cách làm phổ biến:
- Câu chào ngắn, không xin lỗi, không "em xin phép được trình bày tiết mục". Mỗi câu thủ tục là vài giây khán giả bắt đầu nhìn điện thoại.
- Miếng mồi trong vòng hai mươi giây. Không cần là miếng hay nhất, chỉ cần chắc ăn. Miếng mồi tốt thường gắn với chính khoảnh khắc đang diễn ra: căn phòng, cái micro, hàng ghế đầu, thời tiết hôm nay.
- Một tín hiệu về giọng điệu. Nếu tiết mục sẽ dùng vè, hãy tung một câu vần ngay từ phần mở để khán giả quen tai.
Người làm hài sân khấu hay nói "khán giả quyết định trong ba mươi giây đầu". Không có số liệu khoa học nào đo đúng con số ấy, nhưng ai từng đứng trên sân khấu đều thấy: tiếng cười đầu tiên đến muộn thì mọi tiếng cười sau đều khó hơn.
Phần dẫn: đặt luận đề trong một câu
Phần dẫn trả lời hai câu hỏi của khán giả: người này là ai (học sinh, ông bố, cô giáo, người mới chuyển nhà…) và chuyện gì sắp xảy ra. Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai gọi là luận đề của tiết mục — một nhận xét có chút ngược đời mà toàn bộ phần thắt sẽ khai thác.
Luận đề tốt có ba đặc điểm:
- Nói gọn trong một câu. "Cả nhà tôi quyết định nhịn túi ni-lông một tuần, và tuần đó dài hơn cả năm học."
- Có xung đột. Một mong muốn va vào một trở ngại.
- Khán giả nhận ra mình trong đó. Ai cũng từng xách đồ về mà quên túi.
Thời lượng phần dẫn thường bằng một phần năm tiết mục. Trong lúc dẫn vẫn nên có miếng nhỏ, để khán giả không cảm thấy bị "giảng bài".
Phần thắt: chuỗi khúc leo thang
Phần thắt là thân tiết mục. Thay vì nghĩ về nó như một dòng chảy liền, người tấu có kinh nghiệm chia nó thành các khúc: mỗi khúc là một tình huống nhỏ, dài khoảng bốn mươi giây đến một phút, chứa hai đến bốn miếng hài. Trong ví dụ túi ni-lông, khúc một là đi chợ, khúc hai là đổ rác, khúc ba là bà ngoại đến chơi mang theo quà.
Nguyên tắc sắp khúc:
- Mỗi khúc sau căng hơn khúc trước. Mức độ khó khăn tăng, phản ứng của người kể quá đà hơn, hậu quả lớn hơn.
- Khúc mạnh nhất đặt ở khoảng ba phần tư thời lượng, không đặt cuối cùng. Phần cuối dành cho chốt.
- Mỗi khúc có một câu nối dẫn sang khúc sau, để tiết mục không thành một danh sách miếng hài rời rạc.
- Gieo hạt cho phần chốt. Một chi tiết nhỏ ở khúc một (ví dụ: chiếc giỏ mây cũ của bà) sẽ được dùng lại ở cuối.
Phần chốt: lật, gọi lại, chào
Phần chốt thường gồm ba nhịp, diễn ra trong khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm giây:
- Lật: một bất ngờ đổi hướng câu chuyện. Trong ví dụ túi ni-lông: sau cả tuần vật lộn, người kể phát hiện bà ngoại đã sống không túi ni-lông từ hồi nào, với đúng chiếc giỏ mây ấy.
- Gọi lại: nhắc lại một miếng hài hoặc một chi tiết đã có từ trước. Khán giả cười lần nữa, và cười to hơn, vì họ được thưởng cho việc đã nhớ.
- Câu ra: một câu ngắn, rõ là kết thúc, để khán giả biết lúc nào vỗ tay. Không giảng giải bài học; nếu tiết mục có thông điệp, cú lật đã nói hộ rồi.
Bản đồ thời gian cho một tiết mục năm phút
| Phần | Thời điểm | Tỷ lệ | Số miếng gợi ý | Việc chính |
|---|---|---|---|---|
| Mở | 0:00–0:30 | khoảng 10% | 1–2 | Chào, miếng mồi, báo giọng điệu |
| Dẫn | 0:30–1:30 | khoảng 20% | 2–3 miếng nhỏ | Người kể là ai, luận đề một câu |
| Thắt — khúc 1 | 1:30–2:20 | khoảng 17% | 2–3 | Tình huống khởi động, gieo hạt |
| Thắt — khúc 2 | 2:20–3:10 | khoảng 17% | 3 | Khó khăn tăng |
| Thắt — khúc 3 | 3:10–4:15 | khoảng 22% | 3–4 | Căng nhất, phản ứng quá đà |
| Chốt | 4:15–5:00 | khoảng 15% | 2 | Lật, gọi lại, câu ra |
Cộng lại khoảng mười lăm miếng trong năm phút, tức trung bình một tiếng cười mỗi hai mươi giây. Đây là con số làm việc, không phải chuẩn bắt buộc; có tiết mục kể chậm, ít miếng hơn nhưng mỗi miếng ăn chắc.
Dựng thử: khung tiết mục "Một tuần không túi ni-lông"
Dưới đây là khung tự viết cho bài này, chỉ ghi ý chính từng phần để thấy bố cục vận hành ra sao:
- Mở: người tấu bước ra, tay xách một mớ đồ lỉnh kỉnh ôm trước ngực không có túi. "Xin chào mọi người. Không, em không phải đi chuyển nhà. Em đi chợ."
- Dẫn: giới thiệu gia đình (bố mê tính toán, mẹ quyết đoán, em trai mười tuổi làm "thanh tra"), và luận đề: cả nhà cam kết một tuần không mang túi ni-lông về nhà.
- Khúc 1 — đi chợ: mua cá mà không có túi; bố tính toán số lần đi lại; gieo hạt: chiếc giỏ mây cũ của bà treo trên tường, cả nhà chê "lỗi thời".
- Khúc 2 — đổ rác: không có túi đựng rác; em trai lập bảng phạt; mỗi người một sáng kiến càng lúc càng kỳ quặc.
- Khúc 3 — bà đến chơi: cả nhà hốt hoảng vì bà hay mang quà gói trong cả chục lớp túi; diễn tập cách từ chối khéo.
- Chốt: bà bước vào, xách đúng chiếc giỏ mây; hoá ra bà chưa từng dùng túi ni-lông. Gọi lại câu "lỗi thời" của khúc một. Câu ra: "Tuần sau nhà em thi nhịn điện thoại. Bà bảo bà thắng chắc rồi."
Những lỗi bố cục hay gặp
- Mở bằng thủ tục: chào hỏi, cảm ơn, giới thiệu tên tiết mục dài dòng. Hãy để người dẫn chương trình làm việc đó.
- Dẫn quá kỹ: kể hết bối cảnh mới bắt đầu gây cười. Khán giả cần đủ hiểu, không cần hiểu hết.
- Khúc ngang hàng: ba khúc cùng một mức căng, như ba miếng hài xếp hàng. Khán giả cười ít dần.
- Đỉnh đặt sai chỗ: miếng hay nhất tung ra ở phút thứ hai, phần sau hụt hơi.
- Chốt bằng lời giảng: "Qua đây chúng ta thấy rằng…" Tiếng cười tắt ngay lập tức.
- Quá giờ: ở sân khấu trường học hay sự kiện, quá giờ là làm khó cả chương trình.
Góc nhìn hôm nay: kiểm tra bố cục bằng điện thoại
Cách kiểm tra bố cục đơn giản nhất là ghi âm buổi tập trước vài người nghe, rồi nghe lại và đánh dấu thời điểm có tiếng cười. Vẽ các dấu ấy lên một đường thời gian: một tiết mục có bố cục tốt sẽ có tiếng cười thưa ở đầu, dày dần ở giữa, cao nhất gần cuối, và một tràng ở chốt. Chỗ nào có khoảng lặng dài hơn bốn mươi giây là chỗ cần thêm miếng hoặc cắt bớt lời.
Người muốn hiểu sâu hơn về cơ chế của từng miếng hài nên đọc tiếp bài về miếng hài trong cùng chuyên mục; người muốn xem bố cục vận hành trên sân khấu thật có thể ghé các buổi diễn của nhà hát kịch, câu lạc bộ hài và các chương trình văn nghệ trường học, rồi tự bấm giờ từng phần.
Câu hỏi thường gặp
Một tiết mục tấu hài gồm những phần nào?
Thường gồm bốn phần: mở (chào và miếng hài đầu tiên), dẫn (giới thiệu người kể và luận đề), thắt (chuỗi khúc hài leo thang) và chốt (cú lật, gọi lại miếng cũ, câu ra). Phần thắt chiếm khoảng một nửa thời lượng.
Miếng hài đầu tiên nên đến sau bao lâu?
Nên trong vòng hai mươi đến ba mươi giây đầu. Miếng mồi không cần hay nhất nhưng phải chắc ăn, thường gắn với chính khoảnh khắc trên sân khấu. Tiếng cười đầu đến muộn thì mọi tiếng cười sau đều khó hơn.
Luận đề của tiết mục tấu hài là gì?
Luận đề là một câu nêu tình huống có xung đột mà cả tiết mục sẽ khai thác, ví dụ "cả nhà quyết định nhịn túi ni-lông một tuần". Luận đề tốt ngắn, có mâu thuẫn, và khán giả nhận ra mình trong đó.
Một tiết mục tấu năm phút cần bao nhiêu miếng hài?
Con số làm việc thường là khoảng mười lăm miếng, tức một tiếng cười mỗi hai mươi giây. Đây không phải chuẩn bắt buộc; tiết mục kể chậm có thể ít miếng hơn nếu mỗi miếng ăn chắc.
Nên kết thúc tiết mục tấu hài thế nào?
Kết bằng một cú lật đổi hướng câu chuyện, gọi lại một chi tiết đã gieo từ đầu, rồi một câu ra ngắn để khán giả biết lúc nào vỗ tay. Không nên kết bằng lời giảng giải bài học.
