Truyện cười cổ nhất thế giới: từ phiến đất sét Sumer đến giấy cói Ai Cập

Truyện cười cổ nhất thế giới, theo danh sách do nhóm của tiến sĩ Paul McDonald ở Đại học Wolverhampton (Anh) công bố năm 2008, là một câu ngạn ngữ của người Sumer khắc trên phiến đất sét, có niên đại khoảng năm 1900 trước Công nguyên. Câu ấy đùa về chuyện "xì hơi" của một cô vợ trẻ. Cần nói ngay: đây là cách xếp hạng của một nhóm nghiên cứu theo một tiêu chí riêng, không phải phán quyết chung của giới khảo cổ.

Bài này kể lại danh sách năm 2008 ra đời thế nào, câu đùa Sumer và câu đùa Ai Cập đứng thứ nhì thật ra là gì, Lưỡng Hà còn để lại những văn bản gây cười nào khác, và vì sao đọc tiếng cười của người xưa khó hơn ta tưởng.

Danh sách "mười câu đùa cổ nhất" năm 2008 ra đời thế nào

Mùa hè năm 2008, kênh truyền hình hài Dave của Anh đặt hàng một nghiên cứu nhỏ: tìm xem con người đã kể chuyện cười từ bao giờ. Nhóm của Paul McDonald, giảng viên ngành nhân văn ở Đại học Wolverhampton, nhận việc này. Họ đặt ra một tiêu chí đơn giản để lọc: một câu đùa phải có phần dẫn (set-up) và phần chốt (punchline) rõ ràng. Một câu châm biếm chung chung, một đoạn văn có giọng hóm hỉnh, chưa được tính.

Theo tiêu chí ấy, nhóm lần ngược được tới khoảng năm 1900 trước Công nguyên. Danh sách mười câu được báo chí khắp nơi đăng lại, rồi Sách Kỷ lục Guinness cũng ghi nhận câu đứng đầu dưới mục "câu đùa cổ nhất". Từ đó, mỗi lần ai hỏi "truyện cười cổ nhất là truyện nào", câu trả lời quen thuộc đều quay về phiến đất sét Sumer.

Điều đáng nhớ là danh sách này có ranh giới của nó. Tiêu chí "dẫn và chốt" là cách người hiện đại hình dung một câu đùa. Rất nhiều văn bản cổ có tiếng cười nhưng không mang hình dạng ấy, nên không lọt vào. Và niên đại của một câu đùa thực ra là niên đại của bản chép còn lại, còn câu đùa có thể đã được truyền miệng lâu hơn nhiều.

Câu đùa Sumer: chuyện "chưa từng xảy ra từ thuở xa xưa"

Người Sumer sống ở vùng hạ lưu sông Tigris và Euphrates, nay thuộc miền nam Iraq. Họ viết chữ hình nêm bằng cách ấn cây bút sậy lên đất sét ướt. Trong các trường dạy viết, học trò phải chép đi chép lại những tuyển tập ngạn ngữ, vừa luyện chữ vừa học cách nói khôn ngoan. Nhiều phiến chép ngạn ngữ như thế có niên đại thời Cổ Babylon, quanh đầu thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên.

Câu đứng đầu danh sách 2008 nằm trong loại văn bản này. Bản dịch tiếng Anh hay được dẫn đại ý: một chuyện chưa từng xảy ra từ thuở xa xưa: một cô vợ trẻ không xì hơi trong lòng chồng. Cái buồn cười nằm ở chỗ câu nói mượn giọng trang trọng của một lời phán "từ ngàn xưa chưa hề có", rồi đổ ập xuống một chuyện thân thể tầm thường trong đời sống vợ chồng. Đó là kiểu tương phản giữa giọng cao và chuyện thấp mà về sau ta còn gặp ở khắp nơi.

Tuy vậy, các nhà Sumer học vẫn thận trọng. Tiếng Sumer là ngôn ngữ đã chết, không họ hàng với ngôn ngữ nào còn sống, nhiều từ chỉ đoán được nghĩa qua văn cảnh. Người dịch có thể đọc câu này như một câu đùa tục, như một lời than về đời sống chung, hay như một thành ngữ mà ta đã mất chìa khoá. Bộ sưu tập ngạn ngữ Sumer được giới nghiên cứu dùng nhiều là công trình của Bendt Alster, Proverbs of Ancient Sumer (1997). Đọc các bản ấy sẽ thấy người dịch thường đánh dấu hỏi ở những chỗ không chắc.

Câu đùa Ai Cập: vị pharaoh buồn chán và chiếc thuyền trên sông Nile

Câu đứng thứ hai trong danh sách 2008 được báo chí kể lại đại ý: làm sao giải khuây cho một vị pharaoh đang buồn chán? Cho một thuyền đầy thiếu nữ chỉ khoác lưới đánh cá chèo trên sông Nile, rồi mời ngài đi câu cá. Niên đại được gán là khoảng năm 1600 trước Công nguyên.

Thật ra, đây là một câu tóm tắt rất hiện đại của một truyện dài hơn nhiều. Nguồn gốc là Giấy cói Westcar, một cuộn giấy cói Ai Cập hiện giữ ở Bảo tàng Ai Cập tại Berlin. Trong đó có chuỗi truyện kể về các phép lạ của những thầy pháp thời Cổ Vương quốc. Một truyện kể vua Sneferu buồn chán đi khắp cung, được thầy pháp khuyên ra hồ ngắm hai mươi cô gái chèo thuyền, mặc áo bằng lưới. Một cô làm rơi món trang sức xuống nước, ngừng chèo, và thầy pháp phải rẽ đôi mặt hồ để nhặt lên.

Như vậy, "câu đùa pharaoh" là một truyện kỳ lạ có màu tình tứ, được người hiện đại rút gọn thành dạng dẫn và chốt. Nó cho thấy một điều quan trọng: khi đọc các danh sách "truyện cười cổ nhất", nên hỏi lại văn bản gốc trông ra sao, vì phần buồn cười đôi khi là do cách kể lại của chính ta.

Lưỡng Hà còn cười những gì: Người nghèo xứ Nippur và các cuộc đấu khẩu

Ngoài ngạn ngữ, vùng Lưỡng Hà còn để lại những văn bản mà người đọc hôm nay vẫn thấy buồn cười dù không cần tiêu chí "dẫn và chốt".

Người nghèo xứ Nippur

Đây là một truyện kể bằng tiếng Akkad. Bản chép nổi tiếng nhất tìm thấy ở Sultantepe (đông nam Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), ghi năm tương ứng 701 trước Công nguyên. Nhân vật chính là Gimil-Ninurta, một người nghèo bán hết áo để mua con dê, đem biếu viên thị trưởng mong được mời một bữa. Viên thị trưởng ăn dê, chỉ trả lại cho anh xương và chút bia loãng. Anh thề trả thù gấp ba, rồi lần lượt cải trang thành sứ giả của nhà vua, thành thầy thuốc, và lần thứ ba dùng mẹo dụ viên thị trưởng ra ngoài, mỗi lần đều cho kẻ tham lam một trận đòn.

Truyện có đủ những thứ ta quen trong truyện cười dân gian về sau: kẻ yếu dùng mẹo, kẻ có quyền tham lam bị lừa, cấu trúc lặp ba lần, lần sau táo bạo hơn lần trước. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một trong những truyện hài có cốt truyện sớm nhất còn giữ được.

Các cuộc đấu khẩu Sumer

Người Sumer còn có một thể văn gọi là "tranh biện": hai sự vật nhân cách hoá cãi nhau xem ai hữu ích hơn, như cái cuốc và cái cày, mùa hè và mùa đông, chim và cá. Mỗi bên khoe mình, chê đối phương, lời lẽ nhiều chỗ châm chọc. Đây không hẳn là văn cười, nhưng giọng khoe khoang quá đà của các nhân vật cho thấy người xưa đã biết lấy sự tự cao ra làm trò vui cho người nghe.

Mốc thời gian: những văn bản gây cười sớm còn giữ được

Bảng trên chỉ ghi những mốc có văn bản; tiếng cười chắc chắn có trước chữ viết rất xa.

Vì sao đọc tiếng cười của người xưa lại khó

Một câu đùa giống như một ổ khoá: chỉ mở được khi người nghe có đúng chìa. Chìa ấy gồm ngôn ngữ, phong tục, những điều cấm kỵ và những chuyện ai cũng biết vào thời đó. Mấy nghìn năm sau, phần lớn chìa đã thất lạc.

• Chơi chữ không sống sót qua bản dịch. Nếu câu đùa Sumer dựa vào một từ có hai nghĩa, bản dịch tiếng Anh hay tiếng Việt gần như chắc chắn đã đánh rơi nó.
• Chuẩn mực đổi. Thứ người xưa thấy táo bạo có thể với ta là nhạt, và ngược lại.
• Thể loại đổi. Ngạn ngữ, truyện phép lạ, văn tranh biện đều có lúc gây cười nhưng không được viết ra như "chuyện cười". Gọi chúng là "câu đùa" là ta đang áp khuôn hôm nay lên chúng.
• Bản chép đổi. Học trò Sumer chép sai, chép thiếu; người dịch phải ghép từ nhiều phiến vỡ.

Dù vậy, có vài điểm lặp lại rõ đến mức khó là tình cờ. Tiếng cười cổ thường xoay quanh thân thể (ăn uống, chuyện vợ chồng, chuyện tiêu hoá), quanh quyền lực (vua chán, quan tham bị lừa) và quanh sự đảo ngược (giọng trang trọng nói chuyện tầm thường). Ba trục này còn nguyên trong truyện tiếu lâm của ta, trong hề chèo, trong phim hài câm.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc ở đâu, nên đọc thế nào

Muốn tự đọc tận gốc, người tò mò có mấy lối vào khá dễ:

• Kho văn bản Sumer trực tuyến của Đại học Oxford (ETCSL) cho đọc miễn phí bản dịch tiếng Anh nhiều ngạn ngữ và các bài tranh biện như cuốc với cày.
• Bảo tàng Anh ở London và Bảo tàng Ai Cập ở Berlin trưng bày phiến đất sét và giấy cói; trang web của họ có ảnh độ phân giải cao.
• Sách phổ thông dễ đọc: Mary Beard, Laughter in Ancient Rome (2014), bàn rất tỉnh táo về chuyện người La Mã cười gì và ta có thể biết đến đâu.
• Bài tiếp theo trong danh mục này kể về Philogelos, tập truyện cười Hy Lạp cổ nhất còn giữ nguyên dạng sách.

Một thói quen nên giữ khi đọc các bài báo kiểu "câu đùa cổ nhất thế giới": hỏi ba câu. Văn bản gốc là gì? Ai dịch? Niên đại là của câu chuyện hay của bản chép? Trả lời được ba câu ấy, ta sẽ thấy tiếng cười của người xưa vừa gần gũi vừa xa lạ, và đó mới là chỗ thú vị.