Hoạt kê liệt truyện trong Sử ký: những người nói đùa can vua thời cổ

Hoạt kê liệt truyện là quyển 126 trong bộ Sử ký của Tư Mã Thiên, chép chuyện ba người dùng lời đùa để can gián vua: Thuần Vu Khôn nước Tề, Ưu Mạnh nước Sở và Ưu Chiên nước Tần. Đây thường được xem là thiên sử sớm nhất của Trung Hoa dành riêng cho những người làm nghề gây cười. Tư Mã Thiên đặt họ vào sử không phải vì họ vui tính, mà vì một câu đùa đúng lúc của họ đã làm được việc mà nhiều đại thần không làm nổi.

Bài này giới thiệu tổng quát thiên truyện: vị trí trong Sử ký, nghĩa chữ "hoạt kê", lời mở và lời bàn của Tư Mã Thiên, ba nhân vật chính, phần chép thêm của người đời sau. Chuyện riêng từng người được kể kỹ ở các bài khác trong danh mục.

Thiên truyện nằm ở đâu trong Sử ký

Sử ký gồm 130 quyển, chia năm phần: bản kỷ, biểu, thư, thế gia và liệt truyện. Phần liệt truyện có 70 quyển, phần lớn chép về tướng, tướng quốc, danh sĩ. Nhưng gần cuối bộ sách, Tư Mã Thiên dành nhiều quyển liền nhau cho những nhóm người ít ai nghĩ sẽ có mặt trong chính sử.

Đặt Hoạt kê ngay sau Nịnh hạnh là một cách so sánh ngầm. Kẻ nịnh hạnh gần vua để được lợi riêng. Người hoạt kê cũng gần vua, cũng làm vua vui, nhưng dùng sự gần gũi ấy để nói điều trái tai. Hai thiên đứng cạnh nhau như hai mặt của một đồng tiền.

"Hoạt kê" nghĩa là gì

Trong tiếng Hán hiện đại, chữ 滑稽 (đọc theo âm Hán Việt là "hoạt kê") đã thành từ thông dụng chỉ sự buồn cười, khôi hài. Nhưng ở thời Tư Mã Thiên, nghĩa của nó gần với "ăn nói trơn tru, lém lỉnh, biện bác không bí". Chính trong thiên này, Thuần Vu Khôn được tả là người "hoạt kê đa biện", tức lém lỉnh và giỏi biện luận.

Các nhà chú giải đời sau giải thích gốc chữ theo vài cách khác nhau. Một cách hay được nhắc là ví với một loại bình rót rượu chảy suốt không ngừng, như người nói năng trôi chảy không bao giờ cạn lời. Vì các thuyết còn khác nhau, nên hiểu an toàn nhất là: hoạt kê chỉ tài ăn nói mềm dẻo, vòng vèo mà trúng, khiến người nghe vừa cười vừa phải nghĩ.

Lời mở: đặt câu đùa ngang hàng với Lục kinh

Tư Mã Thiên mở thiên truyện rất trang trọng. Ông dẫn lời Khổng Tử rằng sáu kinh (Lễ, Nhạc, Thư, Thi, Dịch, Xuân Thu) đều chung một mục đích là giúp việc trị nước, mỗi kinh một vẻ: Lễ để giữ chừng mực cho người, Nhạc để gây hoà khí, Thư để nói việc, Thi để bày tỏ ý, Dịch để hiểu biến hoá, Xuân Thu để nói nghĩa lý.

Rồi ông viết thêm lời của mình:

Thiên đạo khôi khôi, khởi bất đại tai! Đàm ngôn vi trúng, diệc khả dĩ giải phân. (Đạo trời lồng lộng, há chẳng lớn sao! Lời nói đùa mà kín đáo trúng lẽ, cũng có thể gỡ được rối ren.)

Câu này là chìa khoá của cả thiên. Tư Mã Thiên không bảo câu đùa quan trọng bằng kinh điển. Ông bảo đạo lý thì rộng lớn, nên có nhiều cửa đi vào, và một câu nói vui "vi trúng", tức trúng một cách kín đáo, cũng là một cửa. Câu đùa ở đây có chức năng chính trị: gỡ một nút thắt mà lời can thẳng không gỡ nổi.

Ba nhân vật chính và việc họ làm được

Có một điểm chung đáng chú ý: cả ba đều có thân phận thấp. Người rể ở nhà vợ bị coi thường trong xã hội cổ; "ưu" là người hát xướng, làm trò mua vui trong cung; Ưu Chiên lại là người lùn. Họ không có chức quan để đứng ra can gián đàng hoàng. Lợi thế duy nhất của họ là được phép làm vua cười, và họ biến lợi thế đó thành một con đường nói thật.

Cách can của cả ba cũng giống nhau về cơ chế. Họ không cãi lại vua. Họ đồng ý rồi đẩy ý vua đi xa hơn, đến mức vô lý, để vua tự thấy cái sai. Ưu Mạnh không bảo chôn ngựa theo lễ đại phu là quá, mà bảo như thế còn bạc, phải chôn theo lễ vua chúa. Ưu Chiên không bảo sơn tường thành là phí, mà khen hay, chỉ tiếc là khó tìm chỗ để hong sơn. Đây là kỹ thuật phóng đại đến phi lý, một kỹ thuật mà các nhà trào phúng về sau dùng mãi.

Lời bàn cuối của Tư Mã Thiên

Sau ba truyện, Tư Mã Thiên tóm lại bằng ba vế song song, mỗi vế một hình ảnh và một kết quả:

Thuần Vu Khôn ngửa mặt lên trời cười lớn, Tề Uy vương tung hoành. Ưu Mạnh lắc đầu mà hát, người gánh củi được phong đất. Ưu Chiên đứng bên lan can hô to, lính cầm thuẫn dưới thềm được đổi phiên một nửa. Há chẳng cũng lớn lao sao!

Đoạn này cho thấy Tư Mã Thiên đánh giá người hoạt kê bằng kết quả: nước mạnh lên, con người trung thần được nuôi, lính khổ được nghỉ. Ông không khen tài pha trò, ông khen việc tốt mà tài pha trò làm ra. Chữ "vĩ" (lớn lao) ở câu cuối là một lời khen rất nặng, vốn hay dành cho bậc anh hùng.

Phần chép thêm của Chử Thiếu Tôn

Bản Sử ký truyền tới nay có một đoạn nối dài sau lời bàn của Tư Mã Thiên. Đó là phần của Chử Thiếu Tôn, một học giả đời Hán sau Tư Mã Thiên. Ông tự nói mình nhờ kinh học mà được làm quan lang, thích đọc các truyện ngoài chính sử, nên mạo muội chép thêm sáu chương chuyện hoạt kê để nối vào ba chương của Thái sử công, cho người đời sau đọc chơi cho vui tai.

Sáu chương ấy kể về Quách xá nhân, Đông Phương Sóc, Đông Quách tiên sinh, Thuần Vu Khôn (một chuyện khác), Vương tiên sinh và Tây Môn Báo. Nổi tiếng nhất là chuyện Tây Môn Báo ở đất Nghiệp phá tục "cưới vợ cho Hà Bá": ông giả vờ thuận theo nghi lễ, rồi bảo cô dâu xấu, sai người ném bà đồng xuống sông "đi báo với Hà Bá", từ đó tục dâng người bị bỏ. Đông Phương Sóc, vị quan nổi tiếng hóm hỉnh thời Hán Vũ đế, sau này còn thành nhân vật của rất nhiều giai thoại.

Khi đọc, cần tách hai lớp này. Ba truyện đầu là phần Tư Mã Thiên viết. Sáu truyện sau là phần bổ sung, giọng và cách chọn chuyện khác hẳn, có chuyện gần với giai thoại hơn là sử.

Sử liệu hay giai thoại

Ngay cả với ba truyện của Tư Mã Thiên, người đọc nên giữ một khoảng cách tỉnh táo. Ông viết khoảng cuối thế kỷ 2, đầu thế kỷ 1 trước Công nguyên, tức cách thời Thuần Vu Khôn (thế kỷ 4 trước Công nguyên) và Ưu Mạnh (thế kỷ 7–6 trước Công nguyên) hàng trăm năm. Những câu đối đáp sắc sảo được chép nguyên lời rất có thể đã được truyền miệng, gọt giũa qua nhiều đời trước khi vào sử. Thuần Vu Khôn có mặt ở cả những sách khác như Mạnh Tử, nên là người có thật; còn chi tiết từng câu nói thì khó kiểm chứng.

Điều chắc chắn là: tới thời Hán, người Trung Hoa đã có một truyền thống kể về "người làm trò can vua", và Tư Mã Thiên thấy truyền thống ấy đáng được ghi vào sử.

Góc nhìn hôm nay: đọc Hoạt kê liệt truyện thế nào

• Nguyên văn có trên các thư viện số chữ Hán như Wikisource tiếng Trung và ctext.org, kèm chú thích từ ngữ. Thiên truyện ngắn, đọc chậm một buổi là xong phần của Tư Mã Thiên.
• Bản dịch tiếng Việt: Sử ký có nhiều bản dịch tuyển chọn, phổ biến nhất là bản của Phan Ngọc. Vì là bản tuyển, nên kiểm mục lục xem có quyển 126 trước khi mua.
• Đọc kèm: các bài về Thuần Vu Khôn, về Ưu Mạnh và Ưu Chiên trong danh mục này; bài về hề cung đình châu Âu để thấy cùng một vai trò ở đầu kia thế giới.
• Cho người viết hài: ba truyện là ba bài học về phóng đại đến phi lý, về câu đố ẩn ý, về nhập vai. Thử kể lại một truyện bằng ngôn ngữ hôm nay, giữ nguyên cấu trúc, sẽ thấy nó vẫn chạy.

Với người Việt, thiên truyện còn giúp hiểu vì sao vai hề trong chèo, trong tuồng thường là người thấp cổ bé họng lại được nói những câu sắc nhất. Đó là một mạch chung của văn hoá Đông Á: người không có quyền được nói thật, miễn là nói bằng tiếng cười.