Philogelos (nghĩa là "Người mê tiếng cười") là tập truyện cười bằng tiếng Hy Lạp cổ nhất còn giữ được dưới dạng một cuốn sách, gồm khoảng 265 mẩu chuyện ngắn. Giới nghiên cứu thường đặt thời điểm biên soạn vào khoảng thế kỷ 4–5 sau Công nguyên. Sách được gán cho hai cái tên Hierocles và Philagrius, nhưng ngoài tập này ra không ai biết hai người ấy là ai.
Đọc Philogelos hôm nay, người ta ngạc nhiên vì nhiều mẩu chuyện vẫn bật cười được, có mẩu giống hệt chuyện cười truyền miệng thời nay. Bài này đi qua nguồn gốc của sách, các kiểu nhân vật bị đem ra cười, những mẩu tiêu biểu, và những điều sách cho biết về người Hy Lạp, La Mã thời cổ đại muộn.
Cuốn sách ra đời khi nào, ai soạn
Không có tài liệu nào bên ngoài cho biết chính xác năm biên soạn. Các nhà ngữ văn dựa vào bằng chứng bên trong. Một mẩu chuyện nhắc tới các cuộc vui do hoàng đế Philip người Ả Rập tổ chức năm 248 để mừng thành Rome tròn một nghìn năm, nên sách không thể sớm hơn mốc đó. Từ ngữ trong sách có nhiều chữ mượn tiếng Latin và lối nói Hy Lạp muộn, nên phần đông đặt nó vào thế kỷ 4 hoặc 5. Cũng có người nới rộng hơn, từ thế kỷ 3 đến thế kỷ 6.
Tên người soạn càng mù mờ. Các bản chép ghi Hierocles và Philagrius, nhưng hai người này không để lại tác phẩm nào khác. Việc gắn Hierocles với một triết gia cùng tên được xem là nhầm lẫn của người biên tập ở thế kỷ 17. Khả năng cao là có một người vô danh gom các tuyển tập cũ hơn lại thành một cuốn. Nói cách khác, ngày ra sách là ngày gom, còn từng mẩu chuyện có thể đã được kể từ lâu trước đó.
Về số lượng, đa số bản hiện đại đếm 265 mẩu; bản in năm 1869 của Eberhard đếm 264, có vài mẩu lặp lại với chút khác biệt. Sự chênh lệch nhỏ này cũng nói lên bản chất của sách: một kho truyện truyền tay, được chép lại nhiều lần.
Gã "học giả" và những nhân vật bị đem ra cười
Điểm làm Philogelos khác một tập truyện lộn xộn là cách sắp xếp theo kiểu người. Mỗi nhóm chuyện xoay quanh một loại nhân vật có tật riêng, giống như ta có loạt truyện về anh chàng hà tiện, ông thầy đồ dốt, anh học trò lười.
| Kiểu nhân vật | Tên gọi trong sách | Cái tật bị cười |
|---|---|---|
| Gã học giả ngớ ngẩn | scholastikos | Học nhiều mà thiếu óc thực tế, suy luận đúng luật mà sai đời |
| Kẻ hà tiện | philargyros | Tiếc từng đồng, kể cả trong lúc nguy |
| Người hay cáu | dyskolos | Gắt gỏng với mọi người, mọi chuyện |
| Kẻ khoác lác | (nhiều tên) | Tự khoe, rồi bị chính lời mình lật tẩy |
| Người lanh trí | eutrapelos | Đối đáp nhanh, nói một câu là trúng |
| Thầy thuốc dốt, kẻ say, người lười | (nhiều tên) | Tật nghề nghiệp và thói quen hằng ngày |
| Dân một số thành phố | người Abdera, Sidon, Kyme | Bị gán tiếng khờ khạo theo định kiến thời ấy |
Nhân vật xuất hiện nhiều nhất là scholastikos, chiếm gần một nửa cuốn sách. Chữ này vốn chỉ người có học, người theo đuổi việc học, nhưng trong Philogelos nó thành biệt danh của một gã mọt sách ngây ngô. Anh ta luôn suy nghĩ rất nghiêm túc, rất "có lý", chỉ có điều cái lý ấy không chạm đất.
Nhóm chuyện về dân các thành Abdera, Sidon, Kyme cho thấy định kiến vùng miền đã có từ thời cổ: mỗi xứ có một nơi bị gán tiếng khờ. Hôm nay đọc lại, ta xem đó là tư liệu về cách người xưa nghĩ, chứ không nên bê kiểu đùa ấy vào đời sống.
Những mẩu chuyện tiêu biểu
Dưới đây là đại ý một số mẩu hay được dẫn trong các bản dịch, kể lại bằng lời của người viết.
Con lừa tập nhịn ăn
Một gã học giả muốn tiết kiệm, tập cho con lừa của mình nhịn ăn, mỗi ngày bớt một ít. Đến lúc con lừa chết, anh ta than thở: thật đáng tiếc, nó vừa học xong cách không cần ăn thì lại chết mất. Cái cười đến từ việc anh ta tin vào phương pháp đến cùng, mà không thấy chính phương pháp đã giết con vật.
Người báo tin đáng tin hơn
Một gã học giả gặp người quen, ngạc nhiên nói: nghe tin anh chết rồi cơ mà. Người kia đáp: anh thấy tôi vẫn sống đây. Gã học giả cãi: nhưng người báo tin cho tôi đáng tin hơn anh nhiều. Đây là kiểu đùa suy luận ngược: lấy uy tín người nói thay cho bằng chứng trước mắt.
Soi gương lúc ngủ
Muốn biết lúc ngủ trông mình ra sao, gã học giả đứng trước gương rồi nhắm mắt lại. Mẩu này chỉ có hai câu, nhưng gói trọn tính cách nhân vật: chăm chỉ thí nghiệm, sai từ cách đặt vấn đề.
Viên gạch làm mẫu
Một gã muốn bán nhà, liền cạy một viên gạch mang ra chợ cho người mua xem làm mẫu. Lối nghĩ "một phần đại diện cho cái toàn thể" bị đẩy tới mức vô lý.
Thợ cạo nói nhiều
Một người thợ cạo lắm lời hỏi khách: ông muốn tôi cắt thế nào? Khách đáp: im lặng. Mẩu này thuộc nhóm người lanh trí, cái cười nằm ở câu đáp gọn mà trúng. Biến thể của nó còn được kể gán cho nhiều nhân vật khác trong văn chương cổ.
Vì sao những câu đùa 1.600 năm tuổi vẫn còn buồn cười
Nhiều mẩu trong Philogelos vượt được khoảng cách thời gian vì chúng không dựa vào chơi chữ. Cái buồn cười nằm ở lối suy nghĩ, và lối suy nghĩ sai thì người thời nào cũng nhận ra.
- Suy luận đúng hình thức, sai thực tế. Gã học giả lập luận chặt chẽ, chỉ quên kiểm tra tiền đề.
- Đổi chỗ phương tiện và mục đích. Tiết kiệm đến mức mất luôn thứ cần giữ.
- Nhân vật cố định. Người nghe biết trước gã học giả sẽ ngớ ngẩn, nên chỉ chờ xem lần này ngớ ngẩn kiểu gì. Đây cũng là bí quyết của truyện Trạng, truyện thầy đồ, truyện anh hà tiện bên ta.
Năm 2009, trong một chương trình của kênh Dave, danh hài Anh Jim Bowen đứng trên sân khấu kể lại một loạt mẩu từ Philogelos trước khán giả hiện đại, và khán phòng vẫn cười. Đó là một thử nghiệm vui nhưng có ý nghĩa: cấu trúc của câu đùa sống lâu hơn ngôn ngữ của nó.
Ngược lại, có những mẩu không còn buồn cười, hoặc khó chịu, vì dựa vào định kiến với phụ nữ, với người bệnh, với dân một thành phố. Đọc chúng giúp ta hiểu giới hạn của tiếng cười một thời, và vì sao cái cười tử tế phải biết chọn đối tượng.
Philogelos trong bức tranh lớn của tiếng cười cổ đại
Hy Lạp có hài kịch từ thế kỷ 5 trước Công nguyên, La Mã có những nhà hùng biện nổi tiếng hóm hỉnh như Cicero, người mà theo các tác giả cổ, câu đùa của ông từng được người khác gom thành tập. Nhưng những tập ấy đã mất. Philogelos là cuốn duy nhất còn sót lại thuộc loại sách chuyên chở chuyện cười để đọc và kể lại.
Ở phương Đông, tập truyện cười sớm nhất thường được nhắc là Tiếu lâm gán cho Hàm Đan Thuần thời Tam Quốc, cũng chỉ còn lại từng phần qua các sách dẫn. Hai đầu thế giới, gần cùng một quãng thời gian, đều có người thấy chuyện cười đáng được chép thành sách, và cùng chọn gã học giả ngờ nghệch làm nhân vật quen. Chuyện tên gọi "tiếu lâm" sang tiếng Việt thế nào đã được bàn trong các wiki về truyện cười dân gian.
Góc nhìn hôm nay: đọc Philogelos bằng bản nào
- Bản dịch tiếng Anh của Barry Baldwin (1983) có chú giải kỹ, hợp với người muốn biết từng mẩu nói gì trong bối cảnh La Mã.
- Bản dịch của William Berg (2008), mang tên Philogelos: The Laugh Addict, viết giọng nhẹ nhàng, dễ đọc.
- Mary Beard, Laughter in Ancient Rome (2014) dành một chương cho Philogelos, bàn cả chuyện vì sao ta không nên tin rằng mình "hiểu" hết tiếng cười cổ.
- Với giáo viên Ngữ văn: chọn hai mẩu về gã học giả, đặt cạnh một truyện thầy đồ dốt của ta, cho học sinh tìm điểm chung về cơ chế gây cười. Bài tập này dạy cách nhìn cấu trúc thay vì chỉ nhìn câu chữ.
Một mẹo khi đọc: đừng đọc liền mạch hai trăm mẩu. Sách vốn là kho để rút ra kể, không phải để đọc một lèo. Mỗi lần đọc chừng mươi mẩu, ghi lại mẩu nào còn buồn cười và vì sao, ta sẽ tự rút ra được một bài học nhỏ về nghề gây cười.
Câu hỏi thường gặp
Philogelos là gì?
Philogelos là tập truyện cười tiếng Hy Lạp cổ nhất còn lại dưới dạng sách, gồm khoảng 265 mẩu chuyện ngắn. Tên sách nghĩa là "người mê tiếng cười". Truyện được xếp theo kiểu nhân vật như gã học giả ngớ ngẩn, kẻ hà tiện, người hay cáu.
Philogelos ra đời năm nào?
Không có năm chính xác. Giới nghiên cứu thường đặt việc biên soạn vào khoảng thế kỷ 4–5 sau Công nguyên, dựa vào từ ngữ trong sách và một mẩu nhắc tới sự kiện năm 248. Từng mẩu chuyện có thể đã được kể từ lâu trước khi gom thành sách.
Ai là tác giả Philogelos?
Các bản chép ghi tên Hierocles và Philagrius, nhưng hai người này không để lại dấu vết nào khác. Nhiều khả năng sách do một người vô danh gom từ các tuyển tập cũ hơn, nên vấn đề tác giả đến nay vẫn chưa ngã ngũ.
Scholastikos trong Philogelos là ai?
Scholastikos là kiểu nhân vật gã học giả ngờ nghệch, chiếm gần một nửa cuốn sách. Anh ta suy luận rất nghiêm túc nhưng thiếu óc thực tế, như nhắm mắt soi gương để xem mình ngủ trông ra sao.
Có bản dịch tiếng Việt của Philogelos không?
Hiện chưa thấy bản dịch tiếng Việt trọn vẹn được phổ biến rộng. Người đọc thường tìm qua bản tiếng Anh của Barry Baldwin (1983) hoặc William Berg (2008), hay đọc phần bàn về sách trong cuốn Laughter in Ancient Rome của Mary Beard.
