Ưu Mạnh và Ưu Chiên: người làm trò trong cung nước Sở, nước Tần

Ưu Mạnh và Ưu Chiên là hai người mua vui trong cung được Tư Mã Thiên chép vào Hoạt kê liệt truyện của Sử ký. Ưu Mạnh là nhạc nhân nước Sở thời Sở Trang vương (thế kỷ 7–6 trước Công nguyên), nổi tiếng với chuyện can vua chôn ngựa và chuyện giả làm tướng quốc Tôn Thúc Ngao. Ưu Chiên là người hát xướng vóc thấp bé ở nước Tần thời Tần Thủy Hoàng và Tần Nhị Thế, người đã dùng câu đùa để lính gác được nghỉ mưa và để vua bỏ những dự định tốn kém.

Chữ "ưu" trong tên hai người không phải họ, mà là tên nghề: người diễn trò, hát xướng mua vui trong cung. Bài này kể kỹ các chuyện của hai người, phân tích kỹ thuật của từng chuyện, và nói về chỗ đứng của họ trong lịch sử sân khấu Trung Hoa.

"Ưu" là ai trong cung đình cổ đại

Ở các nước thời Xuân Thu – Chiến Quốc, bên cạnh nhạc công còn có những người chuyên diễn trò, nói cười, giả giọng để vua vui. Sách cổ gọi họ là "ưu", "bài ưu" hay "xướng ưu". Không ít người trong số họ có vóc dáng thấp bé, điều mà cung đình thời ấy coi là một nét lạ, cách nhìn mà ngày nay không còn chấp nhận được. Địa vị của họ rất thấp, gần như người hầu.

Chính vì thấp, họ có một đặc quyền ngược đời: lời nói của họ không bị coi là lời can chính thức. Một vị quan can sai có thể mất đầu; một người ưu nói đùa thì vua có thể cười cho qua. Người ưu khéo léo biết đứng đúng vào khe hở ấy.

Ưu Mạnh can vua chôn ngựa

Sử ký tả Ưu Mạnh là "nhạc nhân cũ của nước Sở, cao tám thước, giỏi biện luận, thường lấy lời nói cười để can gián". Sở Trang vương có con ngựa yêu, cho mặc áo gấm thêu, ở nhà đẹp, nằm giường không màn, ăn táo khô. Ngựa béo quá mà chết. Vua sai quần thần để tang, muốn chôn trong quan quách theo lễ đại phu. Kẻ tả hữu cãi rằng không được. Vua ra lệnh: ai dám lấy chuyện ngựa ra can sẽ bị tội chết.

Ưu Mạnh nghe tin, bước vào cửa điện, ngửa mặt lên trời khóc to. Vua giật mình hỏi vì sao. Ưu Mạnh nói: ngựa là vật vua yêu, nước Sở lớn mạnh thế này, muốn gì mà chẳng được, lại chỉ chôn theo lễ đại phu, thế là bạc. Xin chôn theo lễ vua chúa.

Vua hỏi chôn thế nào. Ưu Mạnh kể một danh sách dài: quan tài bằng ngọc chạm, quách bằng gỗ tử có vân, gỗ quý xếp làm hầm mộ, phát binh lính đào huyệt, người già trẻ con gánh đất, sứ nước Tề nước Triệu đứng hầu phía trước, sứ nước Hàn nước Ngụy hộ vệ phía sau, lập miếu cúng bằng lễ thái lao, cấp một ấp vạn hộ để lo thờ phụng. Rồi ông chốt: chư hầu nghe tin, ai cũng biết đại vương coi rẻ người mà trọng ngựa.

Vua tỉnh ngộ: "Lỗi của quả nhân đến mức này sao!" và hỏi phải làm thế nào. Ưu Mạnh bèn đề nghị chôn theo lễ "lục súc", tức lễ của gia súc: đắp bếp làm quách, lấy vạc đồng làm quan, nêm gừng với táo, lót hương mộc lan, cúng bằng gạo, mặc áo bằng ánh lửa, chôn vào ruột người. Vua giao con ngựa cho quan coi bếp, để thiên hạ đừng nhắc chuyện ấy lâu.

Kỹ thuật: đồng ý rồi đẩy tới phi lý

Vua đã cấm can, nên Ưu Mạnh không can. Ông đứng về phía vua, thậm chí còn hăng hơn vua, rồi kéo ý vua đi tiếp từng bước đến chỗ lố bịch: cả mấy nước chư hầu phải đến hầu đám ma một con ngựa. Câu chốt "coi rẻ người mà trọng ngựa" chỉ đến khi vua đã hình dung xong cảnh lố bịch ấy. Phần sau càng tài tình: "lễ lục súc" thực chất là nấu con ngựa ăn, nhưng được nói bằng giọng văn tế trang trọng, nên vua có lối thoát mà không mất thể diện.

Ưu Mạnh mặc áo mũ Tôn Thúc Ngao

Tôn Thúc Ngao là tướng quốc nước Sở, biết Ưu Mạnh là người hiền nên đối đãi tử tế. Khi sắp mất, ông dặn con: cha chết rồi con sẽ nghèo, khi ấy hãy đến tìm Ưu Mạnh, nói mình là con Tôn Thúc Ngao. Vài năm sau, người con nghèo khổ phải gánh củi bán, gặp Ưu Mạnh và kể lại lời cha.

Ưu Mạnh bảo cậu đừng đi đâu xa. Rồi ông may áo mũ giống hệt Tôn Thúc Ngao, tập cử chỉ, giọng nói của ông. Hơn một năm sau, ông giống đến mức vua Sở và người hầu cận không phân biệt được. Trong một buổi tiệc của Trang vương, Ưu Mạnh bước ra chúc thọ. Vua kinh ngạc, tưởng Tôn Thúc Ngao sống lại, muốn mời làm tướng quốc.

Ưu Mạnh xin về bàn với vợ, ba ngày sau trả lời. Ba ngày sau ông trở lại, nói vợ dặn: chớ làm, tướng quốc nước Sở không đáng làm; như Tôn Thúc Ngao làm tướng quốc, hết lòng trung, giữ mình liêm để trị nước, giúp vua Sở xưng bá, mà nay chết đi con ông không có đất cắm dùi, phải gánh củi kiếm ăn. Nếu phải như Tôn Thúc Ngao thì thà tự tử còn hơn. Rồi ông hát một bài ca về cái khổ của quan liêm và cái giàu của quan tham.

Trang vương tạ lỗi, cho gọi con Tôn Thúc Ngao, phong đất Tẩm Khâu bốn trăm hộ để lo việc thờ cúng cha. Sử ký ghi: mười đời sau vẫn không dứt.

Kỹ thuật: nhập vai và mượn lời người vắng mặt

Chuyện này nổi tiếng vì là một trong những ghi chép sớm nhất về diễn vai một người khác trong văn hoá Trung Hoa. Ưu Mạnh không chỉ mặc áo mũ, mà tập hơn một năm cho giống dáng điệu, lời ăn tiếng nói. Từ đó tiếng Hán có thành ngữ "Ưu Mạnh y quan" (áo mũ của Ưu Mạnh), về sau dùng để chỉ việc đóng giả, hoặc chỉ sự bắt chước bề ngoài.

Còn lời phê bình thì Ưu Mạnh đặt vào miệng "bà vợ", một nhân vật không có mặt. Đây là cách tách mình ra khỏi lời nói khó nghe, giống như người kể chuyện cười hay mở đầu bằng "có người bảo rằng…".

Sử liệu và các dị bản

Chuyện con cháu Tôn Thúc Ngao được giữ đất Tẩm Khâu lâu đời còn có trong các sách khác như Lã Thị Xuân Thu, nhưng ở đó được kể theo hướng khác: chính Tôn Thúc Ngao dặn con xin miếng đất xấu không ai tranh, nên mới giữ được lâu. Hai cách kể cùng tồn tại cho thấy chuyện về Tôn Thúc Ngao là một chất liệu truyền miệng phong phú, và chi tiết Ưu Mạnh nhập vai nên được xem là có phần giai thoại.

Ưu Chiên và những người lính đứng mưa

Sử ký giới thiệu: "Ưu Chiên là người hát xướng lùn của nước Tần, giỏi nói cười, nhưng hợp với đạo lớn." Thời Tần Thủy Hoàng, một lần vua bày tiệc thì trời mưa, lính cầm thuẫn đứng dưới thềm điện đều ướt lạnh. Ưu Chiên thấy thương, hỏi: các anh muốn được nghỉ không? Lính đáp: được thế thì may quá. Ưu Chiên dặn: lát nữa ta gọi, các anh đáp "dạ" thật nhanh.

Một lúc sau, trên điện chúc thọ hô vạn tuế. Ưu Chiên ra bên lan can gọi to: "Lính cầm thuẫn!" Lính đáp: "Dạ!" Ưu Chiên nói: các anh cao lớn thì được ích gì, may lắm mới được đứng mưa; ta tuy thấp bé, may mà được nghỉ trong nhà. Thủy Hoàng nghe vậy, cho lính chia làm hai, thay phiên nhau đứng.

Kỹ thuật ở đây là tự giễu để chỉ ra bất công. Ưu Chiên lấy chính vóc người thấp bé của mình làm cái cớ. Câu nói nghe như khoe khoang ngược đời, nhưng ai nghe cũng thấy cảnh lính ướt sũng dưới mưa. Ông không xin cho lính, ông chỉ làm cho vua nhìn thấy họ.

Ưu Chiên can vườn thú và tường thành sơn

Thủy Hoàng từng bàn mở rộng vườn nuôi thú, phía đông đến tận cửa ải Hàm Cốc, phía tây đến đất Ung và Trần Thương. Ưu Chiên nói: hay lắm, cứ thả thật nhiều cầm thú vào đó, giặc từ phía đông kéo đến thì sai hươu nai lấy sừng húc lui là đủ. Thủy Hoàng vì thế bỏ ý định.

Đến đời Nhị Thế, vua lại muốn sơn toàn bộ tường thành. Ưu Chiên nói: hay lắm, dù bệ hạ không nói, thần cũng định xin. Sơn thành tuy làm dân sầu khổ tốn kém, nhưng đẹp thay! Thành sơn bóng loáng, giặc đến không leo lên được. Muốn làm thì sơn cũng dễ thôi, chỉ có điều khó làm cái phòng râm đủ lớn để hong cho sơn khô. Nhị Thế bật cười, vì thế thôi việc ấy. Ít lâu sau Nhị Thế bị giết, Ưu Chiên theo về nhà Hán, mấy năm sau thì mất.

Hai chuyện dùng cùng một khuôn với chuyện chôn ngựa của Ưu Mạnh: khen trước, đẩy ý tưởng đi tiếp bằng giọng nghiêm túc, rồi đặt một chi tiết thực tế khiến cả kế hoạch sụp đổ.

So sánh hai người làm trò

Góc nhìn hôm nay: hai người làm trò trong lịch sử sân khấu

Khi các học giả Trung Hoa đầu thế kỷ 20 bắt đầu viết lịch sử hí khúc, như Vương Quốc Duy trong Tống Nguyên hí khúc sử, họ thường nhắc tới những người "ưu" thời Xuân Thu như một trong các mạch nguồn xa của sân khấu: những người biết giả giọng, nhập vai, kể chuyện để mua vui. Ưu Mạnh mặc áo mũ Tôn Thúc Ngao là ví dụ được dẫn nhiều nhất.

Người Việt đọc hai truyện này sẽ thấy quen. Vai hề trong chèo, trong tuồng cũng là người thấp kém được nói thật, cũng dùng lối khen ngược, nói lệch để chỉ cái sai của kẻ có quyền. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc nguyên văn Hoạt kê liệt truyện trên các thư viện số chữ Hán, đọc bài tổng quan về thiên truyện và bài về hề cung đình châu Âu trong danh mục này để thấy cùng một vai trò xuất hiện ở hai đầu thế giới.