Thơ nhại là bài thơ bắt chước khuôn, giọng hoặc câu chữ của một bài thơ có sẵn để nói một chuyện khác, thường nhằm gây cười hoặc châm biếm. Thơ con cóc là cách gọi thơ vụng về, dở, bắt nguồn từ một bài vè truyền miệng lặp đi lặp lại về con cóc. Hai lối này gặp nhau ở một điểm: tiếng cười đến từ việc cố tình làm lệch chuẩn mà người nghe biết rõ chuẩn ấy là gì.
"Thơ con cóc" từ đâu ra
Trong dân gian có một giai thoại kể về một người tự cho mình là thi sĩ, ngồi bên bờ ao, thấy con cóc thì cao hứng "làm thơ". Bản truyền miệng thường gặp đại khái như sau:
Con cóc trong hang,
Con cóc nhảy ra.
Con cóc nhảy ra,
Con cóc ngồi đấy.
Con cóc ngồi đấy,
Con cóc nhảy đi.
Bài này có nhiều dị bản và không rõ tác giả; người ta truyền nó như một câu chuyện cười hơn là một tác phẩm. Từ đó, "thơ con cóc" trở thành cách nói quen thuộc để chỉ thơ dở, thơ vụng, thơ chỉ có vỏ mà không có ruột.
Vì sao bài thơ ấy buồn cười
- Có hình thức thơ: chia câu đều, có nhịp, có lối lặp nối đuôi (câu sau nhắc lại câu trước) giống một kỹ thuật thật của thơ ca.
- Không có nội dung thơ: chỉ tả đúng sự việc, không hình ảnh, không cảm xúc, không ý tứ.
- Lặp đến mức lố: kỹ thuật lặp vốn để nhấn mạnh, ở đây nhấn mạnh một điều chẳng có gì để nhấn.
- Kết thúc phẳng: con cóc "nhảy đi", hết. Người nghe chờ một câu chốt và không nhận được gì — chính sự hụt hẫng ấy là cú chốt.
Nói cách khác, thơ con cóc buồn cười vì nó tuân thủ hình thức một cách nghiêm túc trong khi bỏ quên hẳn lý do tồn tại của hình thức. Đó là cùng một cơ chế với ông tiến sĩ giấy của Nguyễn Khuyến: đủ áo mũ, thiếu người.
Dở thật và dở có chủ ý
Cần phân biệt hai thứ:
- Dở thật: người viết nghiêm túc tin bài mình hay. Người đọc cười, nhưng là cười người viết.
- Dở có chủ ý: người viết biết thế nào là hay, và cố ý viết dở để mọi người cùng cười. Người đọc cười cùng người viết.
Văn học thế giới có ví dụ nổi tiếng cho cả hai. William McGonagall (1825–1902), một người Scotland, viết hàng loạt bài thơ hoàn toàn nghiêm túc, trong đó có bài về thảm hoạ cầu sông Tay năm 1879, và được nhiều người Anh nhắc như "nhà thơ dở nhất" trong tiếng Anh; ngày nay thơ ông vẫn được đọc to trong các buổi tụ họp để mua vui. Ở chiều ngược lại, cuộc thi Bulwer-Lytton do Đại học Bang San Jose (Mỹ) khởi xướng từ năm 1982 mời người dự thi cố ý viết câu mở đầu tiểu thuyết tệ nhất có thể — một cuộc thi dở có chủ ý, đòi hỏi người viết phải rất giỏi.
"Thơ con cóc" trong lời nói tiếng Việt hôm nay thường mang nghĩa thứ hai: khi ai đó tự nhận "làm vài câu thơ con cóc", họ đang tự trào, xin người nghe đừng chấm điểm nghiêm túc.
Thơ nhại: ba mức độ
| Mức | Nhại cái gì | Ví dụ trong dòng trào phúng Việt |
|---|---|---|
| Nhại một bài cụ thể | Giữ câu chữ, nhịp, vần của một bài nổi tiếng, thay nội dung | Nhại câu Kiều, nhại ca dao quen thuộc trên báo Phong Hoá |
| Nhại một giọng, một trường phái | Bắt chước lối dùng từ, hình ảnh đặc trưng | Các bài giễu qua lại giữa phe thơ cũ và thơ mới thập niên 1930 |
| Nhại một thể loại | Dùng khuôn của thể trang trọng cho chuyện vặt | "Văn tế sống vợ" của Tú Xương: dùng thể văn tế người chết cho người còn sống |
Mức thứ ba tinh tế nhất. Văn tế là thể văn bi thương, dành cho tang lễ; đọc giọng văn tế cho một bà vợ đang sống sờ sờ là đã lật ngược toàn bộ chức năng của thể loại. Người đọc thời ấy thuộc văn tế, nên chỉ cần vài câu mở đầu là bật cười.
Thử nhại một bài thơ ai cũng thuộc
Muốn hiểu thơ nhại, cách nhanh nhất là tự làm. Lấy hai câu đầu bài "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan:
Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Một bản nhại tự viết:
Bước tới căng tin bóng xế tà,
Bánh mì chen trứng, sữa chen trà.
Bản nhại giữ nguyên nhịp 4/3, giữ "bóng xế tà", giữ cấu trúc "A chen B, C chen D". Chỉ thay cảnh hoang vu của đèo bằng cảnh căng tin buổi chiều. Người đọc nhớ nỗi cô đơn trong bài gốc, nên cái đời thường no nê của bản nhại càng buồn cười.
Một bài khác rất hợp để nhại là "Bạn đến chơi nhà" của Nguyễn Khuyến, vì bản thân bài gốc đã là một màn hài: chủ nhà kể lể đủ thứ không có để đãi bạn — trẻ đi vắng, chợ thì xa, ao sâu khó bắt cá, vườn rộng khó đuổi gà, đến miếng trầu cũng không — để kết bằng câu "Bác đến chơi đây, ta với ta". Bài thơ tự nó là một kiểu "liệt kê để lật": kể toàn thứ thiếu, rồi chốt bằng thứ duy nhất có là tình bạn. Người nhại có thể giữ khuôn liệt kê ấy cho một tình huống khác — chẳng hạn bạn đến nhà mà điện mất, mạng yếu, tủ lạnh trống — miễn câu kết vẫn giữ được tinh thần ấm áp của bản gốc.
Những nguyên tắc để nhại cho ra nhại
- Chọn bản gốc thật quen. Nhại một bài ít người biết thì không còn là nhại, chỉ là một bài thơ lạ.
- Giữ đủ dấu vết: nhịp, vần, một vài chữ then chốt, cấu trúc câu. Bỏ hết thì người nghe không nhận ra.
- Đổi bối cảnh thật xa: từ trang nghiêm sang đời thường, từ bi sang hài, từ to tát sang vụn vặt. Khoảng cách càng lớn tiếng cười càng to.
- Giữ cái đẹp của bản gốc. Nhại hay thường không hạ thấp bài gốc mà còn làm người ta muốn đọc lại bài gốc.
- Không nhắm vào người yếu thế. Nhại để cười tình huống, cười thói xấu, cười chính mình — không để chế giễu ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh của một người cụ thể.
Thơ nhại và bản quyền
Thơ cổ của Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Khuyến, Tú Xương, ca dao... là tài sản chung, nhại thoải mái. Với thơ của tác giả hiện đại còn được bảo hộ quyền tác giả, lối nhại để bình luận, giễu vui một vài câu thường được chấp nhận trong sinh hoạt, nhưng chép lại gần nguyên bài rồi đổi vài chữ để in, để bán thì là chuyện khác. Ở trường lớp, cách an toàn là nhại thơ cổ và ca dao.
Góc nhìn hôm nay: một bài tập vui cho lớp Ngữ văn
- Bài tập 1 — Viết thơ con cóc có chủ ý: tả một việc rất bình thường (mở cặp, rót nước) trong sáu câu, chỉ dùng lối lặp nối đuôi. Đọc to lên, cả lớp sẽ cười — rồi hỏi: vì sao nó dở? Câu trả lời chính là định nghĩa thơ hay.
- Bài tập 2 — Nhại một bài trong sách: chọn hai câu của một bài thơ cổ đã học, giữ khung, thay nội dung bằng chuyện trường lớp. Ghi rõ đâu là chữ giữ, đâu là chữ thay.
- Đọc thêm: mục thơ "Giòng nước ngược" của Tú Mỡ trên báo Phong Hoá là kho thơ nhại ca dao phong phú nhất thời Pháp thuộc; "Văn tế sống vợ" của Tú Xương là ví dụ nhại thể loại kinh điển.
Câu hỏi thường gặp
Thơ con cóc là gì?
Thơ con cóc là cách gọi thơ dở, vụng về, chỉ có hình thức mà không có ý tứ. Tên gọi bắt nguồn từ một bài vè truyền miệng lặp đi lặp lại về con cóc nhảy ra, ngồi đấy, nhảy đi. Ngày nay người ta cũng dùng nó để tự trào khi làm thơ cho vui.
Bài thơ con cóc có nội dung thế nào?
Bản truyền miệng thường gặp tả con cóc trong hang nhảy ra, ngồi đấy rồi nhảy đi, mỗi câu lặp lại câu trước. Bài có nhiều dị bản, không rõ tác giả, và được truyền như một giai thoại gây cười về người làm thơ dở.
Thơ nhại là gì?
Thơ nhại là bài thơ bắt chước khuôn, nhịp, câu chữ hoặc giọng của một bài thơ có sẵn để nói chuyện khác, thường nhằm gây cười hay châm biếm. Muốn nhại thành công phải chọn bản gốc thật quen để người nghe nhận ra.
Văn tế sống vợ có phải thơ nhại không?
Có thể coi là nhại thể loại. Tú Xương dùng khuôn văn tế, vốn dành cho người đã mất, để "tế" người vợ đang sống. Tiếng cười đến từ việc dùng giọng bi ai cho một việc chẳng có gì bi ai.
Vì sao cố tình viết dở lại khó?
Vì phải hiểu rõ thế nào là hay mới biết phá chỗ nào cho người khác nhận ra. Dở có chủ ý cần giữ đủ hình thức để người nghe so được với chuẩn, rồi làm lệch đúng chỗ. Dở thật thì chỉ khiến người ta cười người viết.
