Phân tích một bài thơ trào phúng là trả lời bốn câu hỏi: bài thơ cười ai hay cười cái gì, cười bằng những thủ pháp nào, giọng cười ra sao, và cười để nói điều gì. Bài văn cần đi từ bối cảnh, qua từng phần của bài thơ với dẫn chứng cụ thể, đến đánh giá ý nghĩa. Dưới đây là cách làm từng bước, minh hoạ bằng bài "Vịnh khoa thi Hương" (còn gọi "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu") của Tú Xương, bài thơ học sinh lớp 8 hiện nay được học.
Bước 1: Đặt bốn câu hỏi trước khi viết
Đọc bài thơ ít nhất ba lần, rồi ghi ra giấy câu trả lời ngắn cho bốn câu hỏi sau. Bốn câu này sẽ thành xương sống của bài văn.
- Đối tượng: bài thơ cười ai? Một kiểu người, một tầng lớp, một cảnh, hay chính tác giả?
- Thủ pháp: tiếng cười tạo ra bằng gì? Phóng đại, đối lập, từ láy, khẩu ngữ, đảo ngữ, chơi chữ, nói ngược, vật hoá?
- Giọng: nhẹ nhàng hóm hỉnh, mỉa mai, hay đả kích gay gắt? Có lẫn nỗi buồn không?
- Thông điệp: sau tiếng cười, tác giả muốn người đọc nhận ra điều gì?
Lỗi phổ biến nhất khi phân tích thơ trào phúng là chỉ kể lại nội dung mà không chỉ ra vì sao nó buồn cười. Câu hỏi số 2 giúp tránh lỗi ấy.
Bước 2: Nắm bối cảnh của bài thơ
Thơ trào phúng luôn gắn với một thực tế cụ thể; không hiểu bối cảnh thì không thấy chỗ đáng cười. Với bài của Tú Xương:
- Tác giả: Trần Tế Xương (1870–1907), quê Vị Xuyên, Nam Định, đi thi nhiều lần, chỉ đỗ tú tài năm 1894.
- Sự kiện: khoa thi Hương năm Đinh Dậu (1897) ở trường Nam Định. Thời Pháp thuộc, trường thi Hà Nội bị bỏ, sĩ tử Hà Nội về thi chung ở Nam Định.
- Chi tiết đáng chú ý: lễ xướng danh (đọc tên người đỗ) có quan chức người Pháp và vợ đến dự — một điều chưa từng có trong nghi lễ khoa cử truyền thống.
Văn bản (theo sách Ngữ văn 8, bộ Kết nối tri thức):
Nhà nước ba năm mở một khoa,
Trường Nam thi lẫn với trường Hà.
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm ọe quan trường miệng thét loa.
Cờ kéo rợp trời, quan sứ đến,
Váy lê quét đất, mụ đầm ra.
Nhân tài đất Bắc nào ai đó,
Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.
Lưu ý: sách Ngữ văn 11 thời trước in câu năm là "Lọng cắm rợp trời quan sứ đến". Khi làm bài, nên dùng đúng bản trong sách mình đang học và có thể nhắc đến dị bản nếu cần.
Bước 3: Phân tích theo bố cục bài thơ
Bài thơ là thất ngôn bát cú Đường luật, nên có thể đi theo bốn phần đề – thực – luận – kết. Mỗi phần chỉ ra một chi tiết, một thủ pháp, một tác dụng.
Hai câu đề: giới thiệu bình thản mà đã có vấn đề
"Nhà nước ba năm mở một khoa" là một câu thông báo rất bình thường, đúng lệ thi Hương ba năm một lần. Nhưng câu hai có chữ "lẫn": "Trường Nam thi lẫn với trường Hà". Chữ "lẫn" gợi cảnh xô bồ, lộn xộn, mất trật tự — mầm mống của cả bài thơ. Tiếng cười chưa bật ra, nhưng người đọc đã thấy kỳ thi không còn như xưa.
Hai câu thực: chân dung sĩ tử và quan trường
"Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ / Ậm ọe quan trường miệng thét loa". Ba điểm cần chỉ ra:
- Đảo ngữ: từ láy "lôi thôi", "ậm ọe" được đưa lên đầu câu, nên điều người đọc thấy trước tiên là cái nhếch nhác, cái giọng khàn đặc.
- Đối: sĩ tử đối quan trường, "vai đeo lọ" đối "miệng thét loa". Cả hai phía của kỳ thi — người thi và người coi thi — đều bị đặt vào tư thế khó coi.
- Nghịch lý: sĩ tử là những người sẽ thành quan lại tương lai, quan trường là đại diện uy nghiêm của triều đình. Đáng lẽ chỉnh tề thì "lôi thôi", đáng lẽ nghiêm trang thì "ậm ọe".
Hai câu luận: cảnh phô trương lấn át nghi lễ
"Cờ kéo rợp trời, quan sứ đến / Váy lê quét đất, mụ đầm ra". Đây là chỗ trào phúng sắc nhất:
- Phóng đại: cờ "rợp trời", váy "quét đất" — sự phô trương được đẩy tới mức lố.
- Đối từ trên xuống dưới: "trời" đối "đất", "quan sứ đến" đối "mụ đầm ra". Quan chức Pháp và vợ chiếm trọn không gian từ trời xuống đất của trường thi.
- Cách gọi: chữ "mụ" là cách gọi khinh. Một người phụ nữ ngoại quốc mặc váy lê thê đi giữa nơi trang nghiêm nhất của Nho học — với nhà nho thời ấy là một cảnh không thể chấp nhận.
Tiếng cười ở đây không vui. Nó là tiếng cười của người thấy nghi lễ thiêng liêng của dân tộc biến thành nơi người ngoài đến xem cho vui.
Hai câu kết: tiếng cười chuyển thành nỗi nhục
"Nhân tài đất Bắc nào ai đó / Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà". Giọng thơ đổi hẳn: từ tả sang gọi. "Nào ai đó" là lời gọi cả tầng lớp sĩ phu, trong đó có chính tác giả. "Ngoảnh cổ" là khẩu ngữ mạnh, gần như một mệnh lệnh. Câu kết cho thấy bài thơ không chỉ để chế giễu sĩ tử, quan trường; nó là lời thức tỉnh trước cảnh nước mất. Nhiều người đọc gọi đây là "tiếng cười ra nước mắt".
Bước 4: Tổng hợp nghệ thuật trào phúng
| Thủ pháp | Dẫn chứng | Tác dụng |
|---|---|---|
| Từ láy gợi hình, gợi âm | "lôi thôi", "ậm ọe" | Khắc hoạ dáng vẻ nhếch nhác, giọng khàn đặc |
| Đảo ngữ | "Lôi thôi sĩ tử", "Ậm ọe quan trường" | Nhấn mạnh cái lố ngay từ đầu câu |
| Đối | sĩ tử – quan trường; trời – đất; quan sứ – mụ đầm | Đặt các hình ảnh cạnh nhau cho chúng tự tố cáo nhau |
| Phóng đại | "rợp trời", "quét đất" | Làm sự phô trương trở nên lố bịch |
| Khẩu ngữ, cách gọi khinh | "mụ đầm", "ngoảnh cổ" | Bày tỏ thái độ khinh ghét, xót xa |
| Đổi giọng ở câu kết | Từ tả sang lời gọi | Nâng tiếng cười thành nỗi đau mất nước |
Bước 5: Dựng dàn ý và viết
Mở bài
Giới thiệu tác giả, tác phẩm, và nêu một nhận định chung có chứa từ khoá "trào phúng". Ví dụ: "Với tám câu thất ngôn, Tú Xương đã biến lễ xướng danh khoa Đinh Dậu thành một bức tranh trào phúng, nơi tiếng cười giễu cợt lẫn với nỗi nhục của người trí thức mất nước."
Thân bài
- Bối cảnh khoa thi và chữ "lẫn" ở hai câu đề.
- Chân dung sĩ tử và quan trường (hai câu thực): từ láy, đảo ngữ, đối.
- Cảnh quan sứ và mụ đầm (hai câu luận): phóng đại, đối, cách gọi.
- Lời gọi ở hai câu kết: đổi giọng, thái độ.
- Đánh giá chung nghệ thuật trào phúng.
Mỗi đoạn nên theo khuôn: câu chủ đề → dẫn chứng → phân tích thủ pháp → tác dụng. Đừng bỏ bước "phân tích thủ pháp", vì đó là chỗ phân biệt bài phân tích với bài kể lại.
Kết bài
Khẳng định giá trị của bài thơ và nêu suy nghĩ của mình, chẳng hạn về sức sống của tiếng cười trào phúng hay về trách nhiệm của người có học.
Những lỗi hay gặp và cách sửa
- Chỉ diễn xuôi: "Câu ba tả sĩ tử lôi thôi đeo lọ." → Phải thêm: vì sao lại buồn cười, thủ pháp gì, tác dụng gì.
- Gán cảm xúc quá tay: viết rằng tác giả "căm thù" trong khi bài thơ chủ yếu mỉa mai và xót xa. Chọn từ đúng mức độ.
- Bỏ qua câu kết: câu kết là nơi nhiều bài thơ trào phúng đổi giọng; bỏ nó là bỏ mất thông điệp.
- Không phân biệt cười ai: Tú Xương cười cả sĩ tử, quan trường, quan sứ, mụ đầm, nhưng mỗi đối tượng một thái độ. Phân biệt được là bài văn sâu hơn hẳn.
Góc nhìn hôm nay: dùng cách này cho bài thơ khác
Bốn câu hỏi và khuôn đề – thực – luận – kết áp dụng được cho phần lớn thơ trào phúng Đường luật. Thử với "Tiến sĩ giấy" của Nguyễn Khuyến (đối tượng: danh vị rỗng; thủ pháp: điệp "cũng", đối, chữ "hời"; giọng: thâm trầm, tự trào), hay "Con trâu" của Học Lạc (đối tượng: quan làng; thủ pháp: vật hoá, chơi chữ "ba lá sách"; giọng: bộc trực). Với thơ lục bát, vè, chỉ cần bỏ phần "đề – thực – luận – kết" và đi theo mạch ý của bài.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích bài thơ trào phúng cần làm những gì?
Cần xác định đối tượng bị cười, chỉ ra các thủ pháp tạo tiếng cười kèm dẫn chứng, nhận xét giọng điệu và nêu thông điệp. Mỗi đoạn thân bài nên đi theo khuôn câu chủ đề, dẫn chứng, phân tích thủ pháp, tác dụng.
Bài Vịnh khoa thi Hương châm biếm điều gì?
Bài thơ châm biếm cảnh thi cử lộn xộn, nhếch nhác ở khoa thi Đinh Dậu 1897 tại Nam Định: sĩ tử lôi thôi, quan trường ậm ọe, quan chức Pháp và vợ đến dự làm mất vẻ trang nghiêm. Câu kết chuyển thành lời thức tỉnh sĩ phu trước cảnh nước mất.
Nghệ thuật trào phúng trong Vịnh khoa thi Hương là gì?
Bài dùng từ láy gợi hình (lôi thôi, ậm ọe), đảo ngữ, phép đối, phóng đại (rợp trời, quét đất), cách gọi khinh (mụ đầm) và đổi giọng ở câu kết. Các thủ pháp này biến một nghi lễ trang trọng thành cảnh lố bịch.
Vịnh khoa thi Hương và Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu có phải một bài không?
Là một bài của Tú Xương. Sách Ngữ văn 8 bộ Kết nối tri thức in dưới tên "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu", các sách khác và tài liệu cũ dùng tên "Vịnh khoa thi Hương". Câu năm có dị bản "Cờ kéo rợp trời" và "Lọng cắm rợp trời".
Mở bài phân tích thơ trào phúng thế nào cho hay?
Giới thiệu ngắn tác giả, tác phẩm và nêu ngay một nhận định có từ khoá về tiếng cười trào phúng của bài. Tránh mở bài dài dòng về tiểu sử; một hai câu bối cảnh là đủ để dẫn vào bài thơ.
