Monty Python là nhóm hài sáu người của Anh, gồm Graham Chapman, John Cleese, Terry Gilliam, Eric Idle, Terry Jones và Michael Palin, nổi tiếng với chương trình truyền hình Monty Python's Flying Circus phát trên đài BBC từ năm 1969 đến 1974 và phim Monty Python and the Holy Grail (1975). Lối hài của họ là hài phi lý: những tiểu phẩm không có câu chốt, chuyển cảnh bằng hoạt hình cắt dán, logic vô lý nhưng được diễn bằng thái độ nghiêm trang tuyệt đối. Ảnh hưởng của nhóm lớn đến mức từ điển tiếng Anh có hẳn tính từ "Pythonesque" để chỉ kiểu hài này.
Bài này đi qua nguồn gốc nhóm, cấu trúc lạ lùng của chương trình truyền hình, những tiểu phẩm thành kinh điển, phim Holy Grail và những bài học cho người viết hài hôm nay.
Sáu người, một chương trình
Năm thành viên người Anh của nhóm gặp nhau qua các câu lạc bộ kịch sinh viên ở Oxford và Cambridge, rồi cùng làm biên kịch, diễn viên cho nhiều chương trình hài truyền hình cuối thập niên 1960. Terry Gilliam, người Mỹ duy nhất, gia nhập với vai trò làm hoạt hình. Ngày 5 tháng 10 năm 1969, tập đầu tiên của Monty Python's Flying Circus lên sóng BBC.
Chương trình kéo dài bốn mùa, tổng cộng 45 tập, kết thúc năm 1974. Mùa cuối cùng không có John Cleese. Cái tên "Monty Python" không ám chỉ ai cả; nhóm chọn nó vì nghe vừa có vẻ thật vừa vô nghĩa.
Về nguồn ảnh hưởng, các thành viên thường nhắc tới chương trình phát thanh The Goon Show thập niên 1950 của Spike Milligan và các cộng sự, nổi tiếng với hài siêu thực, tiếng động kỳ quặc và logic lộn ngược.
Phá khuôn tiểu phẩm truyền hình
Trước Monty Python, một chương trình hài truyền hình thường là chuỗi tiểu phẩm rời nhau, mỗi tiểu phẩm kết bằng một câu chốt, rồi chuyển sang tiểu phẩm khác. Nhóm Python thấy chính câu chốt là thứ gò bó. Họ thử những cách khác:
- Tiểu phẩm không kết. Một cảnh đang dở thì bị một nhân vật đại tá bước vào cắt ngang, tuyên bố là cảnh này "quá ngớ ngẩn" và ra lệnh chuyển cảnh.
- Dòng chảy liên tưởng. Tiểu phẩm này trượt sang tiểu phẩm khác theo một chi tiết bất kỳ, như một giấc mơ.
- Hoạt hình cắt dán làm cầu nối. Terry Gilliam cắt hình từ tranh cổ, ảnh thời Victoria, cho chúng cử động giật cục, biến cổ điển thành kỳ quái. Các đoạn hoạt hình ấy vừa là miếng hài vừa là chỗ nối các cảnh.
- Câu nói chuyển cảnh. Một người dẫn chương trình nghiêm trang xuất hiện ở những chỗ không ngờ nhất để nói: "Và bây giờ, một thứ hoàn toàn khác." Câu này về sau thành tên phim dài đầu tiên của nhóm (1971).
Kết quả là một chương trình mà khán giả không bao giờ đoán được điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Chính sự bất định ấy là nguồn cười.
Những tiểu phẩm thành kinh điển
| Tiểu phẩm | Năm phát sóng | Ý tưởng |
|---|---|---|
| Con vẹt chết (Dead Parrot) | 1969 | Khách mang con vẹt đã chết quay lại cửa hàng đòi đổi, người bán khăng khăng con vẹt chỉ đang nghỉ ngơi |
| Bài hát người đốn gỗ (Lumberjack Song) | 1969 | Một anh thợ cắt tóc chán nghề hát về đời đốn gỗ, bài hát dần đi về hướng không ai ngờ |
| Bộ Dáng đi ngớ ngẩn (Ministry of Silly Walks) | 1970 | Một cơ quan nhà nước chuyên cấp kinh phí phát triển các dáng đi kỳ quặc |
| Spam | 1970 | Quán ăn mà món nào cũng có thịt hộp Spam, một nhóm khách hát át cả cuộc trò chuyện |
| Phòng khám tranh cãi (Argument Clinic) | 1972 | Khách trả tiền để được cãi nhau năm phút, và cãi luôn về việc có đang cãi nhau hay không |
Con vẹt chết: lý lẽ phi lý, thái độ nghiêm túc
Tiểu phẩm con vẹt chết là ví dụ rõ nhất về công thức Python. Tình huống rất đời thường: khách đi trả hàng lỗi. Cái phi lý là người bán hàng nhất quyết không thừa nhận con vẹt đã chết, viện đủ lý do. Còn người khách, để chứng minh, tuôn ra một tràng dài những cách nói khác nhau của chữ "chết", trang trọng như đọc từ điển. Không ai cười trên sân khấu. Cả hai diễn hoàn toàn nghiêm túc, và chính sự nghiêm túc ấy làm khán giả cười không dừng.
Bộ Dáng đi ngớ ngẩn: đẩy một ý đến tận cùng
Ý tưởng chỉ có một dòng: nhà nước có hẳn một bộ chuyên về dáng đi ngớ ngẩn. Từ đó, tiểu phẩm triển khai bằng giọng của một cuộc họp hành chính bình thường: ngân sách, hồ sơ xin tài trợ, đánh giá một dáng đi "chưa đủ ngớ ngẩn". Kèm theo là dáng đi gập người, đá chân của John Cleese, thành một trong những hình ảnh hài nổi tiếng nhất của truyền hình Anh.
Spam: tiểu phẩm sinh ra một từ mới
Trong tiểu phẩm quán ăn, chữ "Spam" (tên một loại thịt hộp) bị lặp đi lặp lại đến mức nhấn chìm mọi lời khác. Nhiều nguồn cho rằng đây là gốc của chữ "spam" chỉ thư rác, tin nhắn rác: thứ lặp lại vô tận, át hết nội dung có ích. Đây là một ví dụ hiếm hoi một tiểu phẩm hài để lại dấu ấn trong ngôn ngữ đời thường.
Monty Python and the Holy Grail (1975)
Phim dài được yêu thích nhất của nhóm là Monty Python and the Holy Grail, do Terry Gilliam và Terry Jones đồng đạo diễn. Phim nhại truyền thuyết vua Arthur và các hiệp sĩ bàn tròn đi tìm Chén Thánh, nhưng theo lối của nhóm: ngắt quãng, phi lý, liên tục phá vỡ chính câu chuyện.
Vì kinh phí hạn hẹp, không có ngựa. Các hiệp sĩ "phi ngựa" bằng cách đi bộ nhún nhảy, phía sau là người hầu gõ hai nửa vỏ dừa vào nhau giả tiếng vó ngựa. Hạn chế ngân sách biến thành một trong những miếng hài nổi tiếng nhất phim, và mở đầu bằng một cuộc tranh luận nghiêm túc về việc làm sao có dừa ở nước Anh thời trung cổ.
Phim còn có chàng hiệp sĩ đen nhất định không chịu thua dù mất hết tay chân, những hiệp sĩ đòi lễ vật là một bụi cây, và con thỏ trắng nhỏ bé mà nguy hiểm khôn lường. Mỗi cảnh là một tiểu phẩm gần như độc lập, xâu lại bằng hành trình tìm Chén Thánh.
Bí quyết của hài phi lý kiểu Python
- Tiền đề vô lý, lập luận chặt chẽ. Một khi đã chấp nhận có Bộ Dáng đi ngớ ngẩn, mọi thứ sau đó diễn ra đúng logic hành chính. Cái buồn cười là sự hợp lý bên trong một thế giới vô lý.
- Diễn nghiêm túc. Không nhân vật nào biết mình đang buồn cười. Diễn viên không nháy mắt với khán giả.
- Nhại giọng của uy quyền. Người dẫn bản tin, quan chức, giáo sư, đại tá, quý tộc là những giọng bị nhại nhiều nhất. Đây là truyền thống trào phúng Anh, nhắm vào sự tự cao của các thể chế.
- Dám bỏ câu chốt. Một tiểu phẩm không cần kết bằng một câu đùa; có thể kết bằng việc bị cắt ngang, bị một con vật rơi xuống, bị người dẫn chương trình chuyển cảnh.
Di sản của Monty Python
Sau khi chương trình kết thúc, các thành viên mỗi người đi một hướng: Terry Gilliam thành đạo diễn phim truyện, Michael Palin làm những loạt phim tài liệu du lịch, John Cleese viết và đóng sitcom Fawlty Towers (1975, 1979), Eric Idle chuyển phim Holy Grail thành nhạc kịch Spamalot trên sân khấu Broadway (2005). Nhóm còn làm thêm vài phim dài và nhiều chương trình biểu diễn tái hợp.
Ảnh hưởng của Python có mặt trong rất nhiều chương trình hài truyền hình về sau ở Anh, Mỹ và nhiều nước khác, trong cách dựng tiểu phẩm, cách chuyển cảnh, cách đặt tiền đề phi lý. Chữ "Pythonesque" được đưa vào từ điển Oxford như một tính từ chỉ lối hài siêu thực, phi lý kiểu này.
Góc nhìn hôm nay: xem Monty Python thế nào
- Bắt đầu bằng các tiểu phẩm rời: con vẹt chết, Bộ Dáng đi ngớ ngẩn, phòng khám tranh cãi. Mỗi tiểu phẩm chỉ vài phút.
- Rồi xem Holy Grail trọn vẹn, đặc biệt nếu đã biết qua truyền thuyết vua Arthur; càng biết bản gốc càng thấy buồn cười.
- Xem có phụ đề tiếng Anh nếu được, vì nhiều miếng hài nằm ở cách nhại giọng, nhại văn phong hành chính khó dịch.
- Với người viết hài: thử viết một tiểu phẩm bắt đầu bằng một tiền đề vô lý duy nhất, rồi để mọi nhân vật xử lý nó hoàn toàn nghiêm túc. Nếu nhân vật nào bắt đầu tự thấy mình buồn cười, hãy viết lại.
Câu hỏi thường gặp
Monty Python là gì?
Monty Python là nhóm hài sáu người của Anh gồm Graham Chapman, John Cleese, Terry Gilliam, Eric Idle, Terry Jones và Michael Palin. Họ nổi tiếng với chương trình truyền hình Monty Python's Flying Circus trên BBC từ 1969 đến 1974 và phim Monty Python and the Holy Grail năm 1975.
Monty Python's Flying Circus có bao nhiêu tập?
Chương trình có bốn mùa với tổng cộng 45 tập, phát trên BBC từ tháng 10 năm 1969 đến tháng 12 năm 1974. Mùa thứ tư không có sự tham gia của John Cleese.
Tiểu phẩm con vẹt chết nói về gì?
Một người khách mang con vẹt đã chết quay lại cửa hàng thú cưng đòi đổi, còn người bán hàng khăng khăng con vẹt chỉ đang nghỉ ngơi. Cả hai diễn hoàn toàn nghiêm túc, người khách tuôn ra hàng loạt cách nói khác nhau của chữ chết. Tiểu phẩm phát sóng năm 1969.
Vì sao trong Holy Grail các hiệp sĩ dùng vỏ dừa?
Vì kinh phí hạn hẹp, phim không có ngựa. Các hiệp sĩ đi bộ nhún nhảy, người hầu phía sau gõ hai nửa vỏ dừa giả tiếng vó ngựa. Hạn chế ấy biến thành một trong những miếng hài nổi tiếng nhất của phim.
Pythonesque nghĩa là gì?
Pythonesque là tính từ tiếng Anh chỉ lối hài siêu thực, phi lý, bất ngờ kiểu Monty Python. Từ này đã được đưa vào từ điển Oxford, cho thấy ảnh hưởng của nhóm đối với văn hoá và ngôn ngữ.
