Hề chèo và anh hề trong kịch Shakespeare giống nhau ở một điểm cốt lõi: cả hai được phép nói thật dưới lớp vỏ đùa cợt, nói những điều mà nhân vật nghiêm túc không dám nói với người có quyền. Khác nhau ở chỗ hề chèo sinh ra từ sân đình làng Việt và cười lý dịch, cường hào ngay trước mặt; còn anh hề của Shakespeare mang dáng dấp người hề cung đình châu Âu, sống cạnh vua, cạnh lãnh chúa, và lời nói thật của họ thường nhuốm vị buồn.
Bài này không bàn tổng quan về Shakespeare hay hài kịch châu Âu, mà đặt hai kiểu vai hề cạnh nhau để thấy mỗi bên soi sáng bên kia thế nào.
Hai kiểu "hề" của Shakespeare
Trong tiếng Anh thời Shakespeare có hai từ hay dùng: clown và fool. Ranh giới không tuyệt đối, nhưng có thể hình dung:
- Clown thường là người quê mùa, ngờ nghệch, gây cười vì vụng về, nói chữ sai. Ví dụ hay được nhắc là viên cảnh sát Dogberry trong Much Ado About Nothing, hay hai người đào huyệt trong Hamlet.
- Fool là kiểu hề khôn, thường gắn với một gia đình quý tộc hay một ông vua, chuyên dùng lời dí dỏm, chơi chữ, hát để bình phẩm. Ví dụ tiêu biểu là Touchstone trong As You Like It, Feste trong Twelfth Night và người hề (the Fool) trong King Lear.
Chia như vậy, ta thấy ngay một sự tương ứng thú vị với chèo: clown gần với hề áo dài (người tự lộ cái ngớ ngẩn của mình), còn fool gần với hề áo ngắn (người dùng trí khôn để soi người khác). Tương ứng này chỉ là để dễ hình dung, không phải hai hệ thống trùng nhau.
Những câu nói đã thành kinh điển
Vài câu trong kịch Shakespeare tóm rất gọn tinh thần của người hề khôn:
- Trong Twelfth Night, Feste nói: "Better a witty fool than a foolish wit", đại ý: thà làm thằng hề có trí còn hơn làm người trí mà dại.
- Cũng trong vở ấy, Viola nhận xét về Feste: "This fellow is wise enough to play the fool", đại ý: anh này đủ khôn mới làm được thằng hề.
- Olivia trong cùng vở nói rằng một người hề được cho phép (an allowed fool) thì lời của anh ta không bị coi là vu khống.
- Trong King Lear, người hề nói với nhà vua: "Thou shouldst not have been old till thou hadst been wise", đại ý: lẽ ra ngài không nên già trước khi khôn.
- Trong As You Like It, Touchstone nói: "The fool doth think he is wise, but the wise man knows himself to be a fool", đại ý: kẻ dại tưởng mình khôn, người khôn biết mình dại.
Ý niệm "người hề được cho phép" chính là điểm gặp gỡ lớn nhất với hề chèo. Trên chiếu chèo ngày hội, vai hề cũng là người được làng cho phép nói điều khó nói.
Điểm giống nhau
Được phép nói thật
Cả hai kiểu hề đều đứng ở vị trí đặc biệt: thấp về địa vị nhưng tự do về lời nói. Người hề của Lear chê vua dại khi chia nước cho hai cô con gái xu nịnh. Mẹ Đốp trong trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp làm ông quan làng bẽ mặt ngay trong nhà mình. Không ai trong hai trường hợp bị trừng phạt vì lời nói, vì cái áo hề che cho họ.
Vũ khí là chữ nghĩa
Fool của Shakespeare chơi chữ liên tục, dùng từ hai nghĩa, đảo nghĩa câu của người khác. Hề chèo cũng vậy, chỉ khác là chữ của ruộng đồng, chợ búa thay cho chữ của cung đình. Cơ chế hiểu lệch, đáp lệch có mặt ở cả hai.
Hát và nói xen kẽ
Feste hát nhiều bài trong Twelfth Night, kể cả bài kết vở. Người hề của Lear cũng hay nói vần, hát vặt. Hề chèo thì nói vè, hát chen. Ở cả hai sân khấu, lời có vần giúp câu đùa dễ nhớ và mang giọng "ngoài lề" của người đứng bên cạnh câu chuyện.
Gần khán giả và ứng tác
Sân khấu thời Shakespeare đưa ra giữa đám đông, người xem đứng sát ba phía, khá giống chiếu chèo ở sân đình. Diễn viên đóng hề thời đó nổi tiếng hay chêm lời ngoài kịch bản. Bằng chứng thú vị là trong Hamlet, nhân vật Hamlet dặn các diễn viên rằng những người đóng hề đừng nói nhiều hơn những gì đã viết sẵn cho họ. Lời dặn ấy chỉ có lý khi việc chêm lời là chuyện thường. Hề chèo cũng sống bằng ứng tác như thế.
Điểm khác nhau
| Tiêu chí | Hề chèo | Fool của Shakespeare |
|---|---|---|
| Gốc xã hội | Làng quê, sân đình, ngày hội | Truyền thống hề cung đình, nhà quý tộc |
| Người được nói thật với | Lý dịch, thầy đồ, nhà giàu trong làng | Vua, lãnh chúa, tiểu thư quý tộc |
| Quan hệ với nhân vật quyền lực | Đối đầu, đấu khẩu | Phụ thuộc, sống nhờ chủ |
| Giọng điệu | Tươi, tếu táo, thắng cuộc | Nhiều khi buồn, chua chát, cô độc |
| Kết cục | Người bị cười bẽ mặt | Người hề có khi biến mất khỏi vở, như người hề của Lear |
| Tác giả | Chèo cổ khuyết danh, lưu truyền dân gian | Kịch bản có tác giả, in thành văn bản |
Khác biệt rõ nhất nằm ở giọng. Hề chèo thường thắng: người dưới đáp trúng, người trên ngượng, cả sân đình cười. Fool của Shakespeare thường nói đúng mà không cứu được ai: người hề của Lear nói thật từ đầu nhưng nhà vua vẫn đi đến bi kịch. Tiếng cười của họ có một nỗi buồn đi kèm mà hề chèo ít khi có.
Người diễn hề: một nghề chuyên
Ở cả hai nơi, đóng hề là một nghề chuyên. Đoàn kịch của Shakespeare có những diễn viên chuyên vai hề. Will Kemp nổi tiếng với các vai clown như Dogberry; sau khi ông rời đoàn vào khoảng năm 1599, Robert Armin thường được cho là người đóng các vai fool tinh tế hơn như Touchstone, Feste và người hề trong King Lear. Giới nghiên cứu cho rằng sự thay người này góp phần làm vai hề trong kịch Shakespeare chuyển từ ngờ nghệch sang trí tuệ.
Trong phường chèo xưa, người đóng hề cũng theo vai suốt đời nghề, tích luỹ một kho miếng, một kho câu chêm. Hai truyền thống cách nhau nửa vòng trái đất cùng chung một nhận xét: diễn hề không dành cho người ngớ ngẩn, nó cần người khôn nhất đoàn.
Đọc chéo: mỗi bên soi sáng bên kia
Đặt hai kiểu hề cạnh nhau giúp người đọc Việt hiểu Shakespeare dễ hơn: khi thấy người hề của Lear, hãy nghĩ đến Mẹ Đốp nhưng đặt vào cung điện, nơi người hề không thể thắng. Ngược lại, người đọc nước ngoài nhìn vào chèo qua lăng kính "allowed fool" sẽ hiểu ngay vì sao vai hề sân đình được nói những điều táo bạo.
Góc nhìn hôm nay
- Đọc trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp trong sách Ngữ văn 10, rồi đọc cảnh người hề và vua Lear ở hồi 1 King Lear (có bản dịch tiếng Việt). Ghi lại những chỗ người hề nói thật bằng câu đùa.
- Xem một bản diễn Twelfth Night và chú ý các bài hát của Feste, so với những đoạn vè của hề chèo.
- Với người muốn đi sâu về kịch Shakespeare nói chung, nên tìm sách chuyên khảo; ở đây ta chỉ dừng ở vai hề.
Câu hỏi thường gặp
Hề chèo và hề Shakespeare giống nhau ở điểm nào?
Cả hai được phép nói thật dưới lớp vỏ đùa cợt với người có quyền, dùng chơi chữ, hát và nói vần, đứng gần khán giả và hay ứng tác. Cả hai đều đòi hỏi người diễn rất nhanh trí, không phải vai dành cho người ngớ ngẩn.
Fool và clown trong kịch Shakespeare khác nhau thế nào?
Clown thường là người quê mùa, gây cười vì vụng về, nói chữ sai, như Dogberry. Fool là người hề khôn gắn với nhà quý tộc hay vua, dùng lời dí dỏm để bình phẩm, như Feste, Touchstone hay người hề trong King Lear. Ranh giới giữa hai kiểu không tuyệt đối.
"Allowed fool" nghĩa là gì?
Allowed fool là người hề được cho phép, cụm từ xuất hiện trong Twelfth Night. Ý là lời người hề nói, dù chạm đến người có quyền, không bị coi là vu khống hay xúc phạm. Ý niệm này rất gần với vị trí của vai hề trên chiếu chèo ngày hội.
Vì sao hề Shakespeare buồn hơn hề chèo?
Fool của Shakespeare sống phụ thuộc vào chủ và nói thật trong những vở thường có kết cục bi thương, nên lời họ đúng mà không cứu được ai. Hề chèo đứng về phía dân làng và thường thắng cuộc đấu khẩu trước mặt cả làng, nên tiếng cười tươi hơn.
