Hề chèo châm biếm chủ yếu những người nắm quyền và nắm chữ ở ngay trong làng: cường hào, lý dịch, chức sắc, thầy đồ, thầy bói, nhà giàu. Thứ bị cười không phải chức vụ hay nghề nghiệp, mà là những thói xấu đi kèm: tham ăn, ăn của đút, háo danh, háo sắc, dốt mà sĩ diện, và nhất là thói đạo đức giả, rao giảng phép tắc cho người khác trong khi chính mình làm điều ngược lại. Mũi nhọn của hề chèo hướng lên trên, gần, cụ thể, chứ hiếm khi nhắm vào triều đình xa xôi.
Bài này phân tích từng đích ngắm, giải thích vì sao chèo chọn những đích ấy, và chỉ ra những gì chèo thường không đem ra cười.
Bộ máy làng xưa: những người đứng trên đầu dân
Để hiểu hề chèo cười ai, cần nhớ làng Bắc Bộ xưa tự quản khá mạnh. Đứng đầu việc làng là các chức dịch như lý trưởng, phó lý, xã trưởng (tuỳ thời kỳ có tên gọi khác nhau), bên cạnh là các bậc hương lão, những người có phẩm hàm hay khoa bảng. Họ thu thuế, chia ruộng công, xử việc trong làng, định mức phạt vạ, phân ngôi thứ ở đình.
Với người nông dân, đó là quyền lực hiện hữu nhất, gặp hằng ngày. Vua chúa ở xa, quan trên hiếm khi về làng. Chính vì gần, quyền lực làng xã cũng là thứ dễ bị lạm dụng nhất và dễ bị nhìn thấu nhất. Hề chèo bắn vào đúng chỗ ấy.
"Cường hào" là từ chỉ những kẻ có thế lực ở làng dùng thế lực ấy để ức hiếp dân. "Lý dịch" là cách gọi chung các chức dịch trong làng. Trên chiếu chèo, hai nhóm này thường hoà vào nhau trong hình ảnh ông quan làng mặc áo dài, đội khăn, đi khệnh khạng.
Những thói xấu bị đem ra cười
| Thói xấu | Biểu hiện trên chiếu chèo | Cách gây cười |
|---|---|---|
| Tham ăn, tham lễ | Việc làng nào cũng thành dịp ăn uống, nhận lễ | Người dưới đáp lệch, kéo chuyện "việc lớn" về chuyện cỗ bàn |
| Ăn của đút | Xử việc theo lễ vật, theo người quen | Lời phán thay đổi theo món quà, lộ trước mặt khán giả |
| Háo danh | Khoe chức, khoe được bầu, đòi ngôi thứ | Bị người dưới "khoe ngược" bằng một nghề hèn |
| Háo sắc | Lợi dụng việc công để trêu ghẹo đàn bà | Bị đối phương vặn lại, bẽ mặt |
| Dốt mà sĩ diện | Nói chữ sai, nghe nhầm mà không nhận | Càng giải thích càng sai |
| Đạo đức giả | Rao giảng phép làng, nghiêm khắc với người khác | Chính mình bị bắt quả tang làm điều mình cấm |
Đạo đức giả: đích ngắm sâu nhất
Trong các thói xấu, đạo đức giả là thứ chèo cười sâu cay nhất, vì nó gói được tất cả những thói khác. Một ông lý tham ăn thì buồn cười. Nhưng một ông lý tham ăn mà lại đứng ra giảng về liêm sỉ, thì buồn cười gấp đôi và đáng ghét gấp đôi.
Trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp trong vở Quan Âm Thị Kính là ví dụ rõ. Xã trưởng đến nhà mõ để lo việc rao tin Thị Mầu có mang, nghĩa là ông đang thi hành phép làng về chuyện gái chửa hoang, một việc mà làng xưa coi là trái luân thường. Thế nhưng ngay trong lúc làm việc ấy, ông lại buông lời trêu ghẹo vợ người khác. Người xem cười, và đồng thời thấy rõ cái ông dùng để phán xét người khác chỉ là một tấm áo khoác.
Đặt cạnh nỗi oan của Thị Kính trong cùng vở, sự đạo đức giả ấy càng có sức nặng: chính những người như thế sẽ ngồi ở đình làng để xét xử.
Thầy đồ, thầy bói: quyền lực của chữ và của niềm tin
Không chỉ chức dịch, chèo còn cười những người nắm một loại quyền lực khác: quyền của chữ nghĩa và quyền của niềm tin.
- Thầy đồ nắm chữ, được làng kính. Hề thầy đồ như Đồ Điếc bị cười vì dùng cái danh có chữ để che cái dốt.
- Thầy bói nắm niềm tin của người nhẹ dạ. Hề thầy bói bị cười vì đoán mò, nói nước đôi, ăn tiền lễ.
Điểm chung với lý dịch: họ đều đứng ở vị trí mà người khác phải nghe theo. Chèo cười họ không phải vì nghề, mà vì họ lạm dụng sự kính nể của người khác.
Nhà giàu và những kẻ trọc phú
Bên cạnh chức dịch, chèo cũng có những nhân vật nhà giàu bị đem ra cười vì keo kiệt, vì khoe của, vì tưởng tiền mua được mọi thứ. Các vai này thường đi kèm người hầu lém lỉnh, tức là hề áo ngắn, để cặp chủ tớ tạo ra cặp đối lập quen thuộc: chủ có của mà dại, tớ không có gì mà khôn.
Những gì hề chèo thường không đem ra cười
Nhìn vào những gì chèo tránh cũng giúp hiểu rõ tinh thần của nó.
- Người nghèo vì nghèo. Hề áo ngắn nghèo, nhưng người xem cười cái khôn của họ, không cười cái nghèo.
- Nhân vật chính diện chịu oan. Thị Kính, Kính Tâm không bao giờ là đích của tiếng cười.
- Học vấn thật. Những thư sinh chăm học, đi thi đỗ đạt được ca ngợi. Chỉ cái chữ giả mới bị cười.
- Vua chúa trực tiếp. Chèo cổ hiếm khi đưa vua ra làm trò cười; quyền lực bị cười là quyền lực ở cấp làng.
Điểm cuối có lý do thực tế: cười quan làng là việc cả làng chấp nhận trong ngày hội, còn cười triều đình là việc nguy hiểm. Nhưng nó cũng có lý do nghệ thuật: tiếng cười mạnh nhất khi đích ngắm gần nhất, khi người xem nhận ra ngay "ông này giống ông lý làng mình".
Châm biếm hay đả kích
Các bài phân tích thường dùng chữ "châm biếm", "đả kích" khi nói về hề chèo. Nên phân biệt nhẹ một chút. Hề chèo hiếm khi đả kích theo kiểu tố cáo gay gắt. Nó châm, tức là chích một cái nhỏ mà đau, và biếm, tức là vẽ lệch đi cho buồn cười. Nhân vật bị cười thường không bị trừng phạt nặng nề ở cuối, mà chỉ bị bẽ mặt trước mọi người. Với làng xưa, mất mặt trước cả làng đã là một hình phạt đáng kể.
Cách cười ấy để lại một khoảng cho người xem tự nghĩ. Vở không kết luận "ông lý xấu", nó để người xem tự cười rồi tự kết luận.
Góc nhìn hôm nay: tiếng cười hướng lên
Bài học lớn nhất của hề chèo là hướng của tiếng cười. Cười kẻ yếu thì dễ, nhưng rẻ. Cười kẻ có thế, cười cái giả của người đang đứng trên, mới là cái cười có giá trị. Nhiều tiết mục hài hiện đại thành công cũng vì giữ được hướng ấy.
- Khi đọc một trích đoạn chèo, thử trả lời ba câu: ai bị cười, vì thói gì, và ai là người làm cho họ bị cười.
- So sánh với tuồng hài Nghêu Sò Ốc Hến, nơi quan huyện, thầy đề, thầy bói cũng là đích ngắm, để thấy sân khấu Trung Bộ cười cùng một kiểu người theo lối khác.
- Đọc trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp trong sách Ngữ văn 10 và tìm những câu lộ rõ thói đạo đức giả của xã trưởng.
Câu hỏi thường gặp
Hề chèo châm biếm những ai?
Hề chèo châm biếm chủ yếu những người có quyền và có chữ trong làng: lý dịch, cường hào, chức sắc, thầy đồ, thầy bói, nhà giàu. Cái bị cười là thói tham, háo danh, háo sắc, dốt mà sĩ diện và đạo đức giả, không phải bản thân chức vụ hay nghề nghiệp.
Vì sao hề chèo ít khi cười vua chúa?
Vì chèo là sân khấu của làng, quyền lực mà người dân gặp hằng ngày là quyền lực làng xã. Cười quan làng trong ngày hội được chấp nhận, còn cười triều đình thì nguy hiểm. Ngoài ra, tiếng cười mạnh nhất khi đích ngắm gần gũi và dễ nhận ra.
Cường hào và lý dịch là gì?
Lý dịch là cách gọi chung các chức dịch trong làng như lý trưởng, phó lý. Cường hào chỉ những kẻ có thế lực ở làng dùng thế lực ấy để ức hiếp dân. Trên chiếu chèo, hai nhóm này thường hiện ra qua các vai hề áo dài như xã trưởng.
Thói đạo đức giả được thể hiện thế nào trong Xã trưởng – Mẹ Đốp?
Xã trưởng đang lo việc rao tin Thị Mầu chửa hoang, tức là thi hành phép làng về luân thường, nhưng chính ông lại trêu ghẹo vợ người khác. Sự tương phản ấy làm lộ rõ việc ông dùng phép tắc để phán xét người khác chứ không giữ cho bản thân.
