Tuồng đồ cười quan tham và thầy bói: hai đích ngắm quen thuộc

Tuồng đồ hài nhắm vào hai đích ngắm quen thuộc nhất của xã hội xưa: ông quan tham xử kiện theo tiền và theo cảm tình, và ông thầy bói đem chuyện số mệnh ra kiếm lợi. Cả hai đều nắm một thứ "biết" mà dân thường không có, quan biết luật, thầy biết quẻ, và cả hai đều dùng cái biết ấy sai mục đích. Trong Nghêu Sò Ốc Hến, thầy bói mở đầu chuỗi sự việc bằng một quẻ cho kẻ trộm, còn quan huyện khép lại bằng một phiên xử lệch, và tiếng cười chạy dọc giữa hai đầu ấy.

Bài này không kể lại chân dung từng nhân vật, mà nhìn hai đích ngắm như hai kiểu người trong xã hội, xem tuồng đồ dựng cái cười quanh họ ra sao và vì sao khán giả xưa thích thú đến vậy.

Quan huyện: "cha mẹ dân" ngồi lệch cán cân

Ở thời phong kiến, quan huyện là người đứng đầu một huyện, trực tiếp xử các vụ kiện của dân, thu thuế, giữ an ninh. Người ta còn gọi quan huyện là "quan phụ mẫu", tức là quan làm cha mẹ của dân. Danh xưng ấy đặt lên vai ông một kỳ vọng rất lớn: công minh, thương dân, giữ phép nước.

Tuồng đồ khai thác đúng khoảng cách giữa danh xưng và thực tế. Một ông quan được gọi là cha mẹ dân, ngồi trên công đường uy nghi, lính hầu hai bên, mà xử án theo nhan sắc của bị cáo hay theo lễ vật của đương sự, thì khoảng cách ấy đủ thành chuyện cười.

Những thói quan tham hay bị cười

• Xử theo lễ vật. Lời phán đổi chiều theo quà cáp. Người có của đút thắng, người ngay thẳng thua.
• Xử theo cảm tình. Như Huyện Trìa nghiêng hẳn về phía Thị Hến chỉ vì mê nhan sắc.
• Phụ tá a dua. Thầy đề, nha lại hùa theo quan, có khi còn tranh phần với quan.
• Uy nghi giả. Quát tháo, ra oai với dân, nhưng run sợ trước vợ hoặc trước quan trên.

Huyện đường: một bộ máy nghi kỵ nhau

Tuồng đồ không chỉ cười một ông quan mà cười cả bộ máy quanh ông. Trong trích đoạn Huyện Trìa xử án, các sách hướng dẫn Ngữ văn 10 chỉ ra rằng Đề Hầu có những câu nói riêng chê bai chính cấp trên của mình, trong khi Huyện Trìa cũng biết rõ thầy đề của mình chẳng tử tế gì. Hai người cùng ngồi một công đường, cùng xử một vụ án, mà mỗi người một bụng. Khán giả nghe được cả hai phía nên thấy rõ: cái gọi là phép nước ở đây chỉ là chỗ để những lợi ích riêng va nhau.

Chi tiết ấy làm tiếng cười sâu thêm một tầng. Không phải một ông quan hư giữa một bộ máy tốt, mà là một bộ máy mà ai cũng đang tính phần mình.

Thầy bói: người bán số mệnh

Ở làng quê xưa, thầy bói có mặt trong nhiều việc hệ trọng: dựng nhà, cưới hỏi, ốm đau, mất của. Người ta tìm đến thầy vì sợ hãi và vì muốn biết trước. Chính nỗi sợ ấy là thứ một ông thầy bói gian có thể khai thác.

Tuồng đồ cười thầy bói ở mấy điểm:

• Phục vụ bất kỳ ai trả tiền. Trong Nghêu Sò Ốc Hến, ông thầy sẵn lòng gieo quẻ cho cả kẻ đi ăn trộm. Nghề lẽ ra giúp người tránh hoạ lại thành công cụ gây hoạ.
• Không đoán được vận mình. Ông thầy biết chỉ đường cho kẻ trộm, nhưng không đoán được chính mình sắp bị một người đàn bà lỡm.
• Ham muốn trần tục. Người được coi là thông hiểu số trời lại cũng mê muội như bao người.

Nên nói rõ: tiếng cười nhắm vào ông thầy bói gian trên sân khấu, không nhằm chế giễu tín ngưỡng hay niềm tin của người xem. Tuồng đồ cười cái mánh, cái tham, cái giả.

Vì sao để thầy bói mở màn

Đặt ông thầy bói ở đầu vở là một lựa chọn khéo. Ngay từ cảnh đầu, khán giả đã thấy một người được coi là biết trước tương lai lại góp tay vào việc xấu. Mọi rắc rối về sau, từ vụ trộm đến vụ kiện, đều bắt nguồn từ một quẻ bói. Cấu trúc ấy ngầm nói rằng cái sai của những người nắm "cái biết" không đứng riêng mà kéo theo cả một chuỗi.

Hai đích ngắm, một mẫu số chung

Mẫu số chung là sự lạm dụng một thứ hiểu biết đặc quyền. Cả hai đều đứng ở chỗ dân phải tin, phải nghe. Khi họ phản bội lòng tin ấy, tuồng đồ đáp lại bằng tiếng cười.

Cái vòng khép kín của Nghêu Sò Ốc Hến

Đọc kỹ, có thể thấy Nghêu Sò Ốc Hến dựng một vòng tròn rất chặt:

1. Thầy bói gieo quẻ cho kẻ trộm. Cái "biết" bị dùng sai lần thứ nhất.
2. Kẻ trộm lấy của Trùm Sò, bán cho Thị Hến.
3. Thị Hến bị kiện lên huyện. Quan huyện và thầy đề xử lệch vì nhan sắc. Cái "biết" luật bị dùng sai lần thứ hai.
4. Cuối cùng, cả người nắm quẻ lẫn người nắm luật đều rơi vào cái bẫy của chính người phụ nữ bị đem ra xử, và bị lộ mặt.

Không ai trong vòng tròn ấy hoàn toàn trong sạch, kể cả Thị Hến. Nhưng tiếng cười to nhất dành cho những người có danh nghĩa cao nhất, vì họ có khoảng chênh lớn nhất giữa cái được kỳ vọng và cái thực làm.

Vì sao khán giả xưa thích những vở như thế

• Đó là chuyện của họ. Người dân xưa đi kiện, đi bói, gặp quan, gặp thầy. Họ thấy ngay những kiểu người trên sân khấu.
• Nói được điều không nói được. Ngoài đời không ai dám chê quan huyện trước mặt. Trên sân khấu, cả gánh hát làm việc ấy thay họ.
• Kết cục thoả lòng. Kẻ có quyền mà hư bị bẽ mặt trước mọi người, một kết cục mà đời thật ít khi có.
• An toàn. Nhân vật mang tên con nghêu, con hàu, không chỉ đích danh ai, nên gánh hát và khán giả đều yên tâm cười.

Chung một mạch với chèo và văn học trào phúng

Quan tham và thầy bói không chỉ là đích ngắm của tuồng. Chèo có các vai hề quan viên, hề thầy bói; truyện cười dân gian và văn thơ trào phúng cũng nhiều lần nhắm vào họ. Điểm riêng của tuồng đồ là đặt những kiểu người ấy vào khung sân khấu trang nghiêm của tuồng, để chính sự trang nghiêm ấy làm nổi cái lố bịch.

Góc nhìn hôm nay

Hai đích ngắm này vẫn không cũ. Người cầm cân mà nghiêng, người bán lời đoán định cho người đang lo sợ, vẫn có ở mọi thời. Tuồng đồ dạy một cách nhìn: hãy để ý khoảng cách giữa danh nghĩa và việc làm của những người mình buộc phải tin.

• Đọc trích đoạn Huyện Trìa xử án trong sách Ngữ văn 10 và tìm những chỗ phép tắc công đường bị bẻ cong.
• Đọc lại đầu vở để thấy quẻ bói cho kẻ trộm đặt nền cho mọi rắc rối về sau.
• So sánh với các vai hề thầy bói, hề quan viên trong chèo để thấy hai sân khấu cùng cười một kiểu người theo hai lối.