Trong phong tục Việt, ngày Tết là dịp người ta cố tình vui: chúc nhau điều tốt, đùa với nhau nhẹ nhàng, và tránh mọi lời gở. Lý do nằm ở một niềm tin lâu đời: những gì nói và làm trong mấy ngày đầu năm sẽ "ứng" vào cả năm. Vì vậy tiếng cười ngày Tết có luật riêng — vui nhưng có kiêng, đùa nhưng giữ lời — và chính những điều kiêng ấy lại sinh ra một kho chuyện vui.
Vì sao đầu năm phải vui
Người Việt có câu "đầu xuôi đuôi lọt": việc gì khởi đầu suôn sẻ thì kết thúc cũng trót lọt. Áp vào thời gian, mấy ngày đầu năm là "cái đầu" của cả năm. Nhà nào Tết vui vẻ, hoà thuận thì tin rằng cả năm sẽ như vậy; nhà nào đầu năm cãi nhau thì lo cả năm lục đục.
Thêm nữa, Tết Nguyên đán rơi vào lúc nông nhàn, sau vụ mùa. Ca dao ghi lại nhịp ấy:
Tháng giêng là tháng ăn chơi,
Tháng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà.
"Ăn chơi" ở đây là nghỉ ngơi, thăm hỏi, đi hội — được phép vui sau một năm làm lụng. Tiếng cười ngày Tết vì vậy vừa là niềm tin, vừa là phần thưởng.
Lời chúc: nói điều tốt cho đúng người
Chúc Tết là phần "lời" quan trọng nhất của mấy ngày đầu năm. Lời chúc truyền thống được "may đo" theo người nhận:
- Người già: sống lâu, mạnh khoẻ, "sống lâu trăm tuổi".
- Người lớn đi làm, buôn bán: làm ăn phát đạt, "an khang thịnh vượng", "vạn sự như ý".
- Trẻ con: hay ăn chóng lớn, học giỏi, ngoan ngoãn.
- Đôi vợ chồng trẻ: con cháu đầy nhà, gia đình hoà thuận.
Lời chúc đi kèm mừng tuổi. Theo lối tính tuổi cổ truyền, ai cũng thêm một tuổi vào ngày Tết chứ không phải ngày sinh, nên "mừng tuổi" nghĩa đen là mừng nhau vừa thêm một tuổi. Tiền mừng tuổi thường là tiền mới, gói trong phong bao đỏ, coi như một chút "lộc" đầu năm.
Chính vì lời chúc quan trọng như vậy, người ta mới hay đùa quanh nó: chúc dài quá, chúc sai người, chúc thuộc lòng như đọc bài. Nhà thơ Tú Xương còn viết hẳn một bài để giễu kiểu chúc nhau sáo rỗng; chuyện ấy được bàn riêng trong bài về lời chúc Tết hài hước của danh mục này.
Xông đất: chọn người vui để mở năm
Người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được gọi là người xông đất (hay xông nhà). Theo tục cũ, người này "mang vía" cho cả năm của gia chủ. Nhiều nhà đã hẹn trước một người hợp tuổi, làm ăn thuận lợi, và nhất là vui tính, xởi lởi.
Điều đáng chú ý là tiêu chí "vui tính" có mặt trong hầu hết các cách chọn. Người ta tin rằng một người hay cười bước vào đầu năm sẽ mang tiếng cười cho cả nhà. Ở đây, tiếng cười không còn là chuyện giải trí mà thành một thứ "lộc".
Tục xông đất cũng sinh ra không ít chuyện vui: người vô tình đến chúc Tết sớm quá mà bị cả nhà nhìn dò xét, người được mời xông đất phải canh giờ để đến đúng lúc, trẻ con được cử "xông" vì "trẻ con vía nhẹ"...
Điều kiêng và nghệ thuật nói tránh
Bên cạnh điều nên làm là danh sách điều nên tránh. Mỗi vùng, mỗi nhà một khác, nhưng phổ biến có:
| Điều kiêng | Cách giải thích dân gian | Cách người ta "lách" cho vui |
|---|---|---|
| Nói lời gở: chết, ốm, nghèo, mất, hết | Lời đầu năm sẽ ứng vào cả năm | Nói tránh, nói giảm, đổi sang từ khác |
| Cãi nhau, mắng con | Đầu năm cãi nhau thì cả năm lục đục | Người lớn "để dành" lời mắng tới qua Tết |
| Quét nhà, đổ rác ra ngoài mấy ngày đầu | Sợ quét mất lộc, đổ mất của | Quét dồn vào một góc, hết Tết mới đổ |
| Cho lửa, cho nước, vay mượn đầu năm | Sợ cho đi may mắn của nhà mình | Hẹn "ra giêng" mới cho mượn |
| Làm vỡ đồ | Điềm không lành | Nói ngay một câu lật lại: "vỡ là… mở", "đổ là… đầy" |
Cột cuối là nơi tiếng cười xuất hiện. Khi một điều kiêng lỡ xảy ra, người Việt thường không hoảng hốt mà nhanh miệng nói một câu đùa để "hoá giải": lỡ làm rơi cái bát thì có người reo "rơi là rơi lộc", lỡ nói chữ "hết" thì có người chữa "hết… cái xui". Những câu ấy chẳng thay đổi được gì, nhưng làm cả nhà cười và quên đi chuyện vừa xảy ra. Đó là một nghệ thuật nói khéo được rèn qua nhiều đời.
Nên nhớ đây là phong tục, mức độ tin theo mỗi nhà một khác. Kể lại những điều kiêng này không có nghĩa là khuyên người đọc phải theo; nhưng hiểu chúng giúp hiểu vì sao người già trong nhà phản ứng như thế khi ai đó lỡ lời ngày Tết.
Câu đùa, câu vần quen thuộc quanh Tết
Kho ca dao, tục ngữ về Tết có nhiều câu mang giọng vui:
- "Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy" — thứ tự đi chúc Tết truyền thống, và cũng là câu người ta hay viện ra để "đòi" lịch thăm hỏi.
- "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh" — cặp câu liệt kê đủ "bộ" Tết xưa, ai cũng thuộc, không rõ tác giả. Ngày nay người ta hay nhại nó để kể "bộ" Tết của thời mình.
- Những câu hỏi thăm ngày Tết — "bao giờ lấy vợ", "năm nay được thưởng bao nhiêu" — đã thành đề tài đùa của chính người trẻ, vì ai cũng từng bị hỏi.
Pháo từng là âm thanh của Tết và có mặt trong rất nhiều câu thơ, câu đối cũ. Từ năm 1995, việc đốt pháo nổ bị cấm theo Chỉ thị 406-TTg năm 1994 của Thủ tướng Chính phủ; tiếng pháo trong thơ văn cũ vì thế đã thành ký ức.
Hội xuân: tiếng cười của cả làng
Sau mấy ngày Tết trong nhà là mùa hội làng tháng giêng. Ở đây tiếng cười mang tính cộng đồng: những cuộc thi vui như kéo co, đánh đu, đấu vật, thi nấu cơm; những chiếu chèo diễn ở sân đình với vai hề pha trò; những câu hát đối đáp nam nữ. Ở nhiều nơi còn có những cuộc thi mang tính chọc cười, mà người thua cũng được mọi người vỗ tay.
Tranh Tết là một nguồn vui khác: những bức tranh dân gian vẽ cảnh chuột đám cưới, cảnh hứng dừa, với nét hóm hỉnh đặc trưng, được dán lên vách cho cả nhà xem suốt năm (phần tranh Đông Hồ được bàn ở danh mục Lịch sử tiếng cười).
Góc nhìn hôm nay: giữ cái vui, bớt cái kiêng
Tết hôm nay đổi khác nhiều: lời chúc gửi qua tin nhắn, mừng tuổi có khi chuyển khoản, pháo nổ không còn. Nhưng cái lõi vẫn vậy: đầu năm, người ta muốn được nghe lời tốt và được cười.
- Hỏi ông bà, cha mẹ về những điều kiêng của nhà mình và chuyện vui họ nhớ từ các Tết xưa — đó là một kho truyện gia đình dễ mất.
- Đọc thêm: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (đăng báo từ năm 1915) ghi lại nhiều tục lệ ngày Tết; Toan Ánh có nhiều sách về phong tục, lễ hội cổ truyền.
- Đi hội: các hội làng tháng giêng ở đồng bằng Bắc Bộ là nơi còn thấy rõ tiếng cười cộng đồng: chèo sân đình, các cuộc thi vui, hát đối đáp.
- Khi lỡ lời: học cách người xưa — một câu đùa nhanh và tử tế đáng giá hơn mọi lời giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày Tết phải nói lời vui?
Theo quan niệm dân gian, lời nói và việc làm mấy ngày đầu năm sẽ ứng vào cả năm, "đầu xuôi đuôi lọt". Vì vậy người ta chúc nhau điều tốt, tránh lời gở và cố giữ không khí vui vẻ trong nhà.
Ngày Tết kiêng nói những gì?
Phổ biến là kiêng những chữ gở như chết, ốm, nghèo, mất, hết, và kiêng cãi nhau, mắng mỏ. Mỗi vùng, mỗi nhà có mức kiêng khác nhau. Khi lỡ lời, người ta thường nói tránh hoặc nói một câu đùa để hoá giải.
Vì sao gọi là mừng tuổi?
Theo lối tính tuổi cổ truyền, mọi người cùng thêm một tuổi vào ngày Tết chứ không theo ngày sinh. "Mừng tuổi" vì vậy là mừng nhau vừa thêm một tuổi, thường kèm lời chúc và một ít tiền mới trong phong bao đỏ.
Người xông đất nên là người thế nào?
Theo tục cũ, người xông đất nên hợp tuổi với gia chủ, làm ăn thuận lợi và đặc biệt là vui tính, xởi lởi. Người ta tin người đầu tiên bước vào nhà đầu năm sẽ mang vía tốt hay xấu cho cả năm.
Đốt pháo ngày Tết bị cấm từ khi nào?
Việc đốt pháo nổ bị cấm từ ngày 1 tháng 1 năm 1995 theo Chỉ thị 406-TTg năm 1994 của Thủ tướng Chính phủ. Vì vậy tiếng pháo Tết chỉ còn trong ký ức và thơ văn cũ.
