Ông Công Ông Táo là các vị thần bếp, thần coi việc trong nhà mà người Việt tiễn về trời vào ngày 23 tháng Chạp để "báo cáo" với Ngọc Hoàng mọi việc của gia đình trong năm. Tích Táo quân của người Việt khác Trung Hoa ở chỗ có hai ông một bà, bắt nguồn từ chuyện tình tay ba của Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang. Hình ảnh các vị thần đi "chầu Trời" để kể tội, kể công từng nhà chính là cái lõi mà các tiết mục hài cuối năm sau này dựa vào.
Thần bếp trong tín ngưỡng Đông Á
Thờ thần bếp có từ rất sớm trong tín ngưỡng Trung Hoa. Ở đó, Táo quân (Táo thần) thường được hình dung là một vị thần ngự trong bếp, theo dõi mọi việc trong nhà. Cuối năm âm lịch, vào khoảng ngày 23 hoặc 24 tháng Chạp tuỳ vùng, thần lên trời tâu với Ngọc Hoàng về từng gia đình; dựa vào đó, gia đình sẽ được ban phúc hay chịu phạt trong năm tới.
Từ niềm tin ấy nảy ra một tục rất "hài": dâng thần bếp kẹo mạch nha, đường ngọt trước khi thần lên đường. Có nơi giải thích là để thần "ngọt miệng" nói tốt, có nơi bảo là để kẹo dính miệng, thần không mở miệng kể xấu được. Dù hiểu theo cách nào, đây cũng là cảnh con người tìm cách "lo lót" cho người đi báo cáo — một tình huống mà chính người dân cũng thấy buồn cười.
Người Việt nhận lấy hình thức thần bếp lên chầu trời, nhưng kể lại câu chuyện về các vị thần theo cách của mình.
Tích Táo quân của người Việt: hai ông một bà
Truyện được truyền miệng rồi mới được ghi chép, nên có nhiều dị bản. Bản phổ biến kể như sau:
- Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng nghèo, lấy nhau lâu mà không có con, hay cãi vã. Một lần giận quá, Trọng Cao đánh vợ, Thị Nhi bỏ nhà đi.
- Thị Nhi gặp Phạm Lang, rồi nên vợ nên chồng. Phạm Lang làm ăn khá giả.
- Trọng Cao hối hận, bỏ cả công việc đi tìm vợ, tiền hết, phải đi ăn xin.
- Một hôm Trọng Cao đến xin ăn đúng nhà Thị Nhi. Hai người nhận ra nhau. Sợ chồng mới về bắt gặp, Thị Nhi giấu Trọng Cao vào đống rơm sau nhà.
- Phạm Lang về, đốt đống rơm lấy tro bón ruộng. Trọng Cao chết cháy trong đống rơm. Thị Nhi thương chồng cũ, lao vào lửa chết theo. Phạm Lang thấy vợ chết cũng lao vào lửa.
- Ngọc Hoàng thương ba người có tình có nghĩa, cho họ được ở bên nhau, hoá thành ba ông đầu rau (ba hòn kê nồi) trong bếp, và phong làm Táo quân.
Theo một bản kể, Phạm Lang được phong Thổ Công trông coi việc bếp, Trọng Cao là Thổ Địa trông coi việc nhà, Thị Nhi là Thổ Kỳ trông coi việc chợ búa. Bản khác lại kể Ngọc Hoàng phong Táo khi ba người còn sống, hoặc chỉ nhắc chung ba vị mà không chia việc. Vì vậy trong lời ăn tiếng nói, "Ông Công", "Ông Táo", "Thổ Công" nhiều khi được dùng lẫn cho nhau.
Bảng so sánh: Táo quân Trung Hoa và Táo quân Việt
| Khía cạnh | Trung Hoa | Việt Nam |
|---|---|---|
| Số vị thần | Thường là một vị | Hai ông một bà |
| Câu chuyện nguồn gốc | Nhiều truyền thuyết khác nhau về một người được phong thần bếp | Chuyện tình tay ba Trọng Cao – Thị Nhi – Phạm Lang |
| Ngày tiễn | Khoảng 23 hoặc 24 tháng Chạp tuỳ vùng | 23 tháng Chạp, thường cúng trước giờ Ngọ (trưa) |
| Lễ vật đặc trưng | Kẹo mạch nha, đồ ngọt | Cá chép, mũ áo giấy, mâm cỗ |
| Phương tiện lên trời | Có nơi đốt tranh thần bếp, ngựa giấy để tiễn | Cưỡi cá chép, cá hoá rồng |
Cá chép, mũ áo và những chi tiết dễ thương
Lễ tiễn Táo quân ở Việt Nam có mấy chi tiết riêng:
- Cá chép: người ta tin Táo quân cưỡi cá chép lên trời. Hình ảnh này gắn với tích "cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng". Sau lễ, nhiều nhà thả cá chép sống ra sông, ao; có nhà dùng cá chép giấy.
- Mũ áo giấy: bộ đồ hàng mã cúng Táo thường gồm mũ ông, mũ bà, áo, hia, đúng với "hai ông một bà". Dân gian hay đùa rằng bộ đồ Táo quân có mũ, có áo, có hia mà không thấy quần, và có cả những chuyện kể vui để "giải thích" chi tiết ấy.
- Giờ cúng: phần lớn các nhà cúng trước trưa ngày 23 tháng Chạp, vì tin rằng sau giờ Ngọ Táo quân đã lên đường.
- Bảy ngày vắng Táo: từ 23 tháng Chạp tới đêm giao thừa, bếp "không có thần". Đêm giao thừa, gia đình làm lễ đón các vị trở về, nhận việc năm mới.
Vì sao tích cổ này lại thành chất liệu hài
Một tích cổ có kết cục bi thương mà sau lại thành nền cho tiếng cười cuối năm, nghe thì lạ, nhưng có mấy lý do rõ ràng.
Một bản "báo cáo tổng kết"
Ý tưởng một vị thần ở trong bếp cả năm, biết hết chuyện lớn chuyện nhỏ của nhà, rồi cuối năm lên trình bày trước "cấp trên", là một tình huống hài có sẵn. Người nghe tự hình dung: Táo sẽ kể chuyện gì về nhà mình? Chuyện cãi nhau, chuyện tiêu xài, chuyện ai lười rửa bát? Mọi tiết mục "Táo chầu Trời" về sau đều khai thác đúng cấu trúc ấy: báo cáo, bị hỏi vặn, đổ lỗi, xin chước.
Hai ông một bà
Cặp ba người — hai người đàn ông từng là chồng của cùng một người đàn bà — sống chung một bếp mãi mãi là một hoàn cảnh vừa cảm động vừa dễ sinh chuyện. Câu chuyện gốc nói về tình nghĩa; nhưng chính sự "chung đụng" ấy gợi ra vô số tình huống đối đáp mà người kể chuyện vui về sau tận dụng.
"Lo lót" thần linh
Tục dâng kẹo cho thần bếp ở Trung Hoa, tục cúng mâm cỗ cho Táo ở Việt Nam, đều có một lớp nghĩa mà người dân tự nhận ra và tự cười: mình đang "chiêu đãi" người sắp đi báo cáo về mình. Tiếng cười ở đây là tự trào của cả cộng đồng.
Thời điểm cuối năm
23 tháng Chạp là lúc mọi người đã bắt đầu nghỉ ngơi, tổng kết, nhìn lại. Một câu chuyện về sự "nhìn lại" rơi đúng thời điểm ấy nên dễ được đón nhận.
Truyền hình Việt Nam từ đầu những năm 2000 đã có chương trình hài kịch đêm giao thừa dựng trên ý tưởng các Táo lên chầu Ngọc Hoàng; nội dung các chương trình ấy được bàn ở wiki khác của hệ thống. Ở đây chỉ cần thấy rằng sức sống của chương trình đến từ một tích cổ đã có sẵn cấu trúc hài hàng trăm năm.
Phân biệt tích cổ và lời kể đời sau
Khi kể chuyện Táo quân cho con cháu hay viết bài, nên tách bạch:
- Tích cổ: chuyện Trọng Cao, Thị Nhi, Phạm Lang và ba ông đầu rau — truyện dân gian, có dị bản, không phải sử.
- Tục lệ: cúng 23 tháng Chạp, cá chép, mũ áo giấy — thay đổi theo vùng và theo nhà.
- Tiếng cười đời sau: hình ảnh Táo "báo cáo" Ngọc Hoàng như một quan chức đi họp là sáng tạo của văn hoá đại chúng hiện đại, không có trong truyện gốc.
Góc nhìn hôm nay: tiễn Táo cho văn minh
- Thả cá đúng cách: thả cá chép xuống nước, đừng ném cả túi nilon hay đứng trên cầu cao quăng xuống. Cá sống mới là ý nghĩa của tục thả cá.
- Đốt vàng mã vừa phải: nhiều gia đình đã giảm hoặc thay bằng mũ áo nhỏ gọn; điều quan trọng là tấm lòng và không khí sum họp.
- Kể chuyện cho trẻ: tích Táo quân là một câu chuyện về tình nghĩa và lòng hối hận, có thể kể giản lược cho trẻ nhỏ, rồi để các con tự tưởng tượng xem "Táo nhà mình" sẽ báo cáo những gì — một cách vui để cả nhà nhìn lại năm cũ.
- Đọc thêm: Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục; các sách về tín ngưỡng dân gian của Toan Ánh; các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam có in "Sự tích ông đầu rau".
Câu hỏi thường gặp
Ông Công Ông Táo là ai?
Ông Công Ông Táo là các vị thần bếp, thần coi việc trong nhà theo tín ngưỡng dân gian. Người Việt tin có hai ông một bà, tức Táo quân, cuối năm lên trời báo cáo với Ngọc Hoàng về việc của từng gia đình. Tích phổ biến kể ba vị là Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang.
Vì sao Táo quân Việt Nam có hai ông một bà?
Vì tích Việt kể về vợ chồng Trọng Cao, Thị Nhi và người chồng sau Phạm Lang cùng chết trong đống rơm cháy vì tình nghĩa. Ngọc Hoàng thương họ, cho hoá thành ba ông đầu rau trong bếp và phong làm Táo quân. Ở Trung Hoa, thần bếp thường chỉ là một vị.
Ngày 23 tháng Chạp cúng Táo quân lúc mấy giờ?
Theo tục phổ biến, các gia đình cúng trước giờ Ngọ, tức trước trưa ngày 23 tháng Chạp, vì tin rằng sau trưa Táo quân đã lên đường. Có nhà cúng từ tối 22 hoặc sáng 23.
Vì sao cúng Táo quân phải có cá chép?
Người Việt tin Táo quân cưỡi cá chép lên trời, gắn với tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng. Sau lễ, nhiều nhà thả cá chép sống ra sông, ao; nên thả cá xuống nước nhẹ nhàng và không bỏ kèm túi nilon.
Táo quân Trung Hoa có gì khác?
Ở Trung Hoa, Táo thần thường là một vị, lễ tiễn khoảng ngày 23 hoặc 24 tháng Chạp tuỳ vùng, và có tục dâng kẹo mạch nha cho thần "ngọt miệng" hoặc "dính miệng" để không kể xấu. Người Việt có tích hai ông một bà và tục cá chép.
