Câu đối Tết trào phúng là những cặp câu đối dán ngày Tết nhưng không chúc tụng, mà dùng phép đối, chơi chữ để giễu thói đời hoặc tự giễu cái nghèo của người viết. Tú Xương có câu nổi tiếng "Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo / Nhân tình trắng thế lại bôi vôi"; nhiều nhà nho, học trò nghèo khác cũng để lại những câu đối Tết vừa đùa vừa đắng. Cái hay của chúng nằm ở chỗ dùng đúng hình thức trang trọng nhất của ngày Tết để nói điều ngược lại.
Từ câu đối chúc tụng đến câu đối trào phúng
Câu đối Tết thông thường để chúc phúc, cầu an, treo ở cửa, ở bàn thờ. Luật đối (đối ý, đối từ loại, đối thanh, chữ cuối vế trên trắc, vế dưới bằng) đã được giải thích kỹ ở nhiều nơi; ở đây chỉ cần nhớ một điều: câu đối là thể văn được nhìn thấy công khai. Dán ở cửa thì ai đi qua cũng đọc.
Chính vì công khai, câu đối trở thành nơi lý tưởng để nhà nho nói điều muốn nói. Họ không cần in báo, không cần đọc ở hội; chỉ cần mua giấy đỏ, mài mực, và dán lên. Người qua đường đọc, bật cười, rồi truyền miệng. Rất nhiều câu đối Tết trào phúng còn đến ngày nay theo con đường ấy — nên cũng vì thế mà có nhiều dị bản và nhiều chỗ gán tác giả chưa chắc.
"Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo": câu đối nổi tiếng nhất của Tú Xương
Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo,
Nhân tình trắng thế lại bôi vôi.
Câu này thường được chép là của Tú Xương; có bản ghi "đánh pháo" thay cho "đốt pháo". Đọc thoáng qua là tả hai tục ngày Tết xưa: đốt pháo và rắc vôi bột vẽ hình cung tên trước sân để trừ tà. Đọc kỹ thì thấy hai lớp nghĩa đan nhau:
- "Xác": vừa là xác pháo đỏ rải đầy ngõ sau khi đốt, vừa gợi chữ "xơ xác" — thiên hạ đã kiệt quệ, nghèo xác xơ, mà vẫn đốt pháo cho có lệ.
- "Trắng": vừa là màu của vôi, vừa là "trắng" theo nghĩa bạc bẽo, trơ trẽn, hết cả tình nghĩa. Nhân tình đã "trắng" như thế rồi, lại còn bôi thêm vôi trắng.
- Đối: "thiên hạ" đối "nhân tình", "xác" đối "trắng", "đốt pháo" đối "bôi vôi". Hai tục lệ vui vẻ của ngày Tết bị đặt vào hai câu để soi ra cảnh nghèo và lòng người.
Cái cười ở đây chua chát: người ta vẫn làm đủ nghi thức Tết trong khi đời sống và tình người đã cạn. Tú Xương không mắng ai; ông chỉ tả, và để hai chữ "xác", "trắng" làm việc.
Tú Xương dán câu đối rồi tự khen
Ở một bài hát nói thường được đặt tên "Tết dán câu đối", Tú Xương kể chuyện chính mình: đã đỗ tú tài thì Tết đến cũng phải có vài câu đối cho ra dáng nhà nho. Ông mở bài bằng một câu chữ Hán kêu vang: "Nhập thế cục bất khả vô văn tự" — vào đời thì không thể không có chữ nghĩa — rồi tự hạ ngay: "Chẳng hay ho cũng húng hắng lấy một vài".
Câu đối ông "sáng tác" để dán là một cặp chữ Hán nghe rất sang:
Cực nhân gian chi phẩm giá: phong nguyệt tình hoài,
Tối thế thượng chi phong lưu: giang hồ khí cốt.
Đại ý: phẩm giá cao nhất ở nhân gian là tấm lòng với gió trăng; phong lưu nhất trên đời là cốt cách giang hồ. Lời lẽ cao sang, khoáng đạt — trong khi chính ông là một ông Tú nghèo, sống nhờ vợ buôn bán. Rồi ông dán lên cột, quay sang hỏi vợ câu đối hay hay dở, và bà Tú khen hay, kèm một câu chốt mỉa rằng có hay thì mới đỗ được tú tài.
Cái hay của bài là sự chênh lệch: một câu đối khẩu khí ngang tàng được dán trong một căn nhà túng thiếu, rồi được "thẩm định" bởi người vợ đang gánh cả nhà. Tú Xương vừa khoe, vừa tự giễu, vừa để vợ giễu mình. Ba tầng cười trong một bài hát nói.
Câu đối của học trò nghèo: cùi và múi
Kho câu đối Tết còn lưu nhiều câu không rõ tác giả, thường được gán cho "một anh học trò nghèo". Một câu hay được chép:
Uẩy! Tết đến đó rồi, chả lẽ giơ cùi cùng tuế nguyệt;
Kìa! Xuân sang đó nhỉ, phen này mở múi với giang san.
Phép chơi chữ nằm ở cặp "cùi" và "múi". Hai chữ này cùng thuộc trường nghĩa quả bưởi, quả cam: cùi là lớp vỏ xốp vô vị, múi là phần ruột ngon. "Giơ cùi" là phơi ra cái phần chẳng ai ăn — cảnh nghèo trơ trọi; "mở múi" là mở ra cái phần ngọt ngào — mong năm mới "mở mày mở mặt". Hai thán từ "Uẩy!", "Kìa!" ở đầu hai vế làm câu đối nghe như tiếng người nói thật, khác hẳn giọng trang nghiêm thường thấy.
Một câu khác ngắn hơn, cũng không rõ tác giả, của một nhà nghèo tự an ủi:
Không dưng xuân đến chi nhà tớ,
Có lẽ trời nào đóng cửa ai.
Vế trên làm ra vẻ ngạc nhiên, như nhà mình chẳng có gì mà xuân cũng ghé. Vế dưới lấy ý quen thuộc "trời chẳng đóng cửa ai" để tự trả lời. Không chơi chữ cầu kỳ, nhưng giọng xưng "tớ" giữa một câu đối Tết là đã đủ duyên.
Giấu món lòng lợn trong câu đối mừng xuân
Tương truyền có người làm nghề hàng thịt đem biếu Nguyễn Khuyến tiết canh, lòng lợn và xin cụ câu đối Tết. Cụ cho câu:
Tứ thời bát tiết canh chung thủy,
Ngạn liễu đôi bồ dục điểm trang.
Bề mặt là một câu đối mừng xuân đúng điệu, chữ nghĩa văn vẻ: bốn mùa tám tiết xoay vần trước sau như một, cây cỏ bên bờ như muốn điểm trang đón xuân. Nhưng đọc liền chữ thì hiện ra "tiết canh", "bồ dục" (quả cật lợn), cả "đôi" nghe gần với "dồi" — đúng những món hàng của người xin chữ. Câu đối vừa sang trọng vừa "đúng nghề", người nhận treo lên thì vui, người biết chữ đọc thì bật cười. Đây là lối trào lộng thân thiện: không giễu ai, chỉ đùa với chữ.
Bảng tóm tắt
| Câu đối | Thường gán cho | Phép gây cười chính |
|---|---|---|
| Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo / Nhân tình trắng thế lại bôi vôi | Tú Xương | Chữ đa nghĩa ("xác", "trắng"), đối tục lệ với thực cảnh |
| Cực nhân gian chi phẩm giá… / Tối thế thượng chi phong lưu… | Tú Xương (trong bài hát nói) | Chênh lệch giữa khẩu khí cao sang và cảnh nhà nghèo |
| Uẩy! Tết đến đó rồi… / Kìa! Xuân sang đó nhỉ… | Không rõ, thường gọi là của học trò nghèo | Chơi chữ cùng trường nghĩa (cùi – múi), thán từ khẩu ngữ |
| Không dưng xuân đến chi nhà tớ / Có lẽ trời nào đóng cửa ai | Không rõ | Giọng xưng hô thân mật, tự an ủi |
| Tứ thời bát tiết canh chung thủy / Ngạn liễu đôi bồ dục điểm trang | Tương truyền Nguyễn Khuyến | Giấu tên món ăn trong câu chữ Hán trang trọng |
Đọc câu đối Tết trào phúng cho cẩn thận
- Tác giả: rất nhiều câu đối được gán cho Tú Xương, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát chỉ dựa trên truyền miệng. Cùng một câu có khi được sách này ghi tên người này, sách khác ghi tên người khác. Khi viết, nên dùng "thường được chép là", "tương truyền".
- Dị bản: một hai chữ khác nhau giữa các bản là chuyện thường ("đốt pháo" hay "đánh pháo"). Nếu dùng để làm bài, nên ghi rõ bản mình dựa vào.
- Tục lệ đi kèm: nhiều câu chỉ buồn cười khi biết tục cũ — vẽ vôi trước sân, đốt pháo, dựng nêu. Hỏi ông bà hoặc đọc sách phong tục để hiểu đúng.
Góc nhìn hôm nay: tự làm một câu đối Tết vui
Muốn thử, hãy giữ ba điều: đối cho chỉnh, chữ cuối vế trên thanh trắc và vế dưới thanh bằng, và chỉ đùa với chính hoàn cảnh nhà mình. Một ví dụ tự viết:
Ba mươi Tết, tủ lạnh đầy, ví mỏng;
Mồng một xuân, tin nhắn chật, lời dày.
"Ba mươi Tết" đối "mồng một xuân", "tủ lạnh đầy" đối "tin nhắn chật", "ví mỏng" đối "lời dày"; chữ cuối "mỏng" thanh trắc, "dày" thanh bằng. Câu đối tự giễu chuyện chi tiêu cuối năm và cơn mưa lời chúc đầu năm, không nhắm vào ai. Dán ở cửa phòng mình thì vui; dán trước cửa nhà hàng xóm để giễu họ thì đã thành chuyện khác.
Câu hỏi thường gặp
Câu đối Tết nổi tiếng của Tú Xương là câu nào?
Câu thường được nhắc nhất là "Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo / Nhân tình trắng thế lại bôi vôi", có bản ghi "đánh pháo". Câu đối dùng hai tục Tết xưa là đốt pháo và rắc vôi trừ tà để nói về cảnh nghèo xơ xác và lòng người bạc bẽo.
Câu đối Thiên hạ xác rồi còn đốt pháo có nghĩa là gì?
Chữ "xác" vừa chỉ xác pháo vừa gợi cảnh xơ xác; chữ "trắng" vừa là màu vôi vừa chỉ sự bạc bẽo. Câu đối nói rằng thiên hạ đã kiệt quệ mà vẫn đốt pháo, nhân tình đã cạn mà vẫn bôi vôi, giễu cảnh giữ nghi thức trong khi đời sống và tình người đã tàn.
Câu đối Tết trào phúng khác câu đối Tết thường thế nào?
Câu đối Tết thường để chúc phúc, cầu an. Câu đối trào phúng vẫn giữ đủ luật đối nhưng dùng chơi chữ, nói ngược, đa nghĩa để giễu thói đời hoặc tự giễu cảnh nghèo của người viết, tạo tiếng cười từ chính hình thức trang trọng.
Làm sao biết một câu đối có đúng là của Tú Xương?
Rất khó khẳng định, vì thơ văn Tú Xương chủ yếu lưu truyền bằng miệng và nhiều câu bị gán cho ông. Nên đối chiếu với các tuyển tập có khảo cứu văn bản, và khi trích thì ghi "thường được chép là của Tú Xương".
Tự làm câu đối Tết vui cần lưu ý gì?
Hai vế phải đối nhau về ý và từ loại, chữ cuối vế trên thanh trắc, vế dưới thanh bằng. Nên đùa với chính hoàn cảnh của mình, tránh nhắm vào người cụ thể, ngoại hình hay hoàn cảnh khó khăn của người khác.
