Pantomime Giáng sinh (gọi tắt là "panto") là thể loại hài kịch ca nhạc gia đình diễn ở các nhà hát nước Anh mùa cuối năm, dựng lại các truyện cổ tích như Cinderella, Aladdin, Jack and the Beanstalk theo lối hài. Đặc trưng của nó là vai "dame" — bà mẹ lố lăng do diễn viên nam đóng, vai "principal boy" — chàng trai chính do diễn viên nữ đóng, và khán giả được mời hò hét đối đáp với sân khấu, nổi tiếng nhất là câu "He's behind you!". Dù tên gọi giống, panto không phải kịch câm: nó ồn ào, nhiều lời và nhiều tiếng hát.
Panto không phải kịch câm
Với người Việt, chữ "pantomime" thường gợi đến kịch câm — diễn bằng động tác, không lời. Trong tiếng Anh ở Anh, "pantomime" mùa Giáng sinh lại là thứ ngược lại: một buổi diễn đầy lời thoại, câu đùa, bài hát, có cả khán giả la hét. Sự trùng tên đến từ lịch sử: thể loại này lớn lên từ những màn diễn động tác của các nhân vật commedia dell'arte, rồi dần dần thêm lời, thêm nhạc, nhưng vẫn giữ tên cũ.
Từ Harlequin đến cô bé Lọ Lem
| Thời kỳ | Diễn biến |
|---|---|
| Thế kỷ 16–17 | Commedia dell'arte của Ý với các nhân vật như Arlecchino (Harlequin), Pantalone, Pierrot lan ra khắp châu Âu. |
| Đầu thế kỷ 18 | Ở London, John Weaver ở nhà hát Drury Lane dựng những pantomime đầu tiên; John Rich đưa nhân vật Harlequin lên sân khấu Lincoln's Inn Fields từ năm 1717, tự đóng dưới tên "Lun". |
| Thế kỷ 18–19 | Hình thành "harlequinade": đôi tình nhân Harlequin – Columbine bỏ trốn, bị ông già Pantaloon và anh hề Clown đuổi theo. |
| Đầu thế kỷ 19 | Joseph Grimaldi (1778–1837) biến vai Clown thành trung tâm; người Anh về sau gọi chú hề là "Joey" theo tên ông. |
| Cuối thế kỷ 19 | Augustus Harris ở Drury Lane dựng các panto hoành tráng, mời ngôi sao tạp kỹ đóng vai chính; Dan Leno (1860–1904) thành vai dame nổi tiếng nhất thời ấy. |
| 1939 | Màn harlequinade cuối cùng được diễn ở nhà hát Lyceum; panto từ đó chỉ còn phần truyện cổ tích. |
Qua thế kỷ 19, phần mở đầu dựa trên truyện cổ tích ngày càng dài ra, phần harlequinade ngắn lại rồi biến mất. Panto ngày nay là truyện cổ tích được kể bằng giọng hài, xen bài hát, múa và những màn tương tác với khán giả.
Những "luật chơi" ai đi xem panto cũng biết
Dame: bà mẹ do đàn ông đóng
Vai dame thường là mẹ của nhân vật chính — bà mẹ của Jack, của Aladdin, hay bà mẹ kế. Vai này do một diễn viên nam đóng, trang điểm đậm, đổi những bộ váy càng lúc càng lố, đùa với khán giả, tán tỉnh ông bố nào ngồi hàng đầu. Một dame nổi tiếng là Widow Twankey, mẹ của Aladdin; năm 2004, nam diễn viên Ian McKellen từng đóng vai này ở nhà hát Old Vic. Cái cười của vai dame là cái cười của sự giả trang công khai: ai cũng biết đó là đàn ông, và chính diễn viên cũng không giấu.
Principal boy: chàng trai do nữ diễn viên đóng
Theo truyền thống, nhân vật chàng trai chính do một nữ diễn viên trẻ mặc quần chẽn đóng; người yêu của chàng là "principal girl". Ngày nay nhiều đoàn cho nam diễn viên đóng vai này, nhưng lối cũ vẫn còn.
Khán giả là một nhân vật
- Khi kẻ phản diện xuất hiện, khán giả la ó, huýt sáo.
- Khi một nhân vật không thấy mối nguy sau lưng, cả rạp hét: "He's behind you!" (Nó ở sau lưng kìa!).
- Khi hai bên cãi nhau, khán giả tham gia: "Oh yes it is!" – "Oh no it isn't!" (Có đấy! – Không có!) qua lại nhiều lần.
- Cuối buổi thường có một bài hát chung, lời in trên tấm bảng lớn, khán giả chia phe thi nhau hát to.
Thiện ác vào từ hai phía
Theo một quy ước được nhiều sách nhắc, bà tiên tốt vào sân khấu từ phía bên phải, kẻ ác vào từ bên trái — được cho là di sản của kịch tôn giáo Trung cổ, nơi bên phải tượng trưng cho thiên đường, bên trái cho địa ngục.
Con bò hai người
Nhiều vở có một "con vật" do hai diễn viên trong cùng một bộ đồ đóng: một người làm đầu và chân trước, người kia làm thân và chân sau. Con bò của Jack trong Jack and the Beanstalk là ví dụ quen thuộc. Hai nửa con vật không ăn ý với nhau là nguồn hài bất tận.
Màn "slosh" và màn "con ma"
"Slosh scene" là màn hài bày bừa: sơn tường, làm bánh, ném bột, ném kem, càng bừa càng vui. "Ghost scene" là màn các nhân vật ngồi trên ghế dài, một bóng ma hiện ra sau lưng, khán giả hét báo mà các nhân vật không chịu tin, cho tới khi dame quay lại chạm mặt con ma.
Những truyện hay được dựng thành panto
- Cinderella (Lọ Lem) — với hai cô chị kế thường do nam diễn viên đóng.
- Aladdin — với bà mẹ Widow Twankey.
- Jack and the Beanstalk (Jack và cây đậu thần) — với con bò hai người.
- Dick Whittington and His Cat — chuyện chàng trai nghèo lên London cùng con mèo.
- Snow White, Puss in Boots, Sleeping Beauty, Mother Goose.
Cốt truyện được giữ đủ để trẻ con nhận ra, rồi chèn thêm nhân vật, câu đùa thời sự, bài hát đang thịnh hành. Người lớn đi kèm con cháu cũng có phần cười riêng, vì panto thường giấu những câu đùa hai tầng mà trẻ nhỏ không để ý.
Panto lớn đến mức nào
Panto diễn chủ yếu từ cuối tháng 11 đến tháng 1, có nơi kéo sang tháng 2. Gần như thị trấn nào ở Anh cũng có một vở, từ nhà hát lớn ở London đến hội trường làng do người dân tự dựng. Theo một bài báo của The Telegraph năm 2019, mùa diễn 2018–2019 là mùa đầu tiên doanh thu vé panto ở Anh vượt 60 triệu bảng. Một luận án tiến sĩ về thể loại này còn ước tính panto chiếm khoảng một phần năm số buổi biểu diễn trực tiếp ở Vương quốc Anh trong một năm. Với nhiều đứa trẻ Anh, buổi panto là lần đầu tiên chúng bước vào nhà hát.
Vì sao panto thành hài cuối năm của cả nhà
- Ai cũng tham gia được: trẻ con hét "He's behind you", ông bà hát theo bài hát chung, bố mẹ cười những câu đùa hai tầng.
- Biết trước mà vẫn vui: khán giả biết kẻ ác sẽ thua, biết dame sẽ thay váy, biết sẽ có màn ném bột. Niềm vui nằm ở chỗ được làm lại một nghi thức quen thuộc, giống như xem Dinner for One ở Đức hay Xuân vãn ở Trung Quốc.
- Cộng đồng: những buổi panto nghiệp dư ở làng, ở trường gắn kết người dân trong mùa đông dài.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ panto
- Tiết mục cuối năm ở trường: lấy một truyện cổ tích ai cũng biết, giữ khung truyện, thêm một "bà mẹ" lố lăng, một con vật hai người đóng, và vài chỗ cho khán giả hô theo. Đó là công thức panto thu nhỏ, dễ làm và rất vui với học sinh tiểu học.
- Giữ tinh thần không ác: cười kẻ phản diện, cười tình huống, không cười ngoại hình hay giọng nói của bạn diễn.
- Đi xem tận nơi: nếu có dịp ở Anh mùa Giáng sinh, hãy chọn một buổi panto ở nhà hát địa phương; không khí khán giả hò hét là thứ không xem qua màn hình được.
- Đọc thêm: lịch sử Joseph Grimaldi và nhà hát Drury Lane là cửa vào thú vị để hiểu vì sao chú hề ở Anh được gọi là "Joey".
Câu hỏi thường gặp
Pantomime Giáng sinh là gì?
Pantomime Giáng sinh là hài kịch ca nhạc gia đình diễn ở Anh vào mùa cuối năm, dựng lại truyện cổ tích như Cinderella, Aladdin theo lối hài. Thể loại có vai dame do nam đóng, vai principal boy do nữ đóng, và khán giả được mời hò hét đối đáp với sân khấu.
Pantomime ở Anh có phải kịch câm không?
Không. Panto Giáng sinh có rất nhiều lời thoại, bài hát và tiếng hò reo của khán giả. Tên gọi giống kịch câm vì thể loại lớn lên từ những màn diễn động tác của nhân vật commedia dell'arte, rồi thêm lời và nhạc nhưng vẫn giữ tên cũ.
He's behind you nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là "Nó ở sau lưng kìa!", được khán giả hét lên khi một nhân vật không thấy kẻ ác hay con ma đang đứng sau lưng. Đây là câu tương tác nổi tiếng nhất của panto, cùng với màn cãi "Oh yes it is!" – "Oh no it isn't!".
Vai dame trong panto là gì?
Dame là vai người phụ nữ lớn tuổi, thường là mẹ của nhân vật chính, do một nam diễn viên đóng với trang điểm đậm và váy áo lố lăng. Widow Twankey, mẹ của Aladdin, là một vai dame nổi tiếng.
Joseph Grimaldi là ai?
Joseph Grimaldi (1778–1837) là diễn viên hề người Anh, người biến vai Clown thành trung tâm của các màn harlequinade đầu thế kỷ 19. Người Anh về sau gọi chú hề là "Joey" theo tên ông.
