Manzai, lối hài hai người nổi tiếng nhất của Nhật Bản hôm nay, bắt nguồn từ một nghi lễ chúc Tết: từ thời Heian, mỗi dịp năm mới lại có những người đi từng nhà đọc lời chúc thọ, chúc được mùa, kèm múa và trống. Cặp đôi biểu diễn gồm tayū cầm quạt đọc lời chúc và saizō đánh trống tay đệm lời, chêm vào. Các dòng manzai chúc Tết cổ như Mikawa manzai, Owari manzai vẫn được giữ gìn và đã được Nhật công nhận là di sản văn hoá phi vật thể dân gian quan trọng.
Chữ "manzai" vốn là "vạn tuế"
Chữ manzai ban đầu viết là 万歳 — chính là "vạn tuế" trong tiếng Hán Việt, cũng là chữ "banzai" người Nhật hô khi chúc mừng. Nghi lễ chúc Tết thời cổ có tên senzu manzai (千秋万歳), tức "thiên thu vạn tuế": nghìn mùa thu, vạn năm — một lời chúc sống lâu, bền vững. Tên gọi nói rõ bản chất: đây là nghề đem lời chúc đến tận cửa.
Mãi đến năm 1933, công ty giải trí Yoshimoto ở Osaka mới đổi cách viết sang 漫才 — vẫn đọc là manzai nhưng chữ "mạn" (漫) gợi sự tản mạn, phóng túng — để gọi lối hài đối đáp trên sân khấu. Một cái tên, hai cách viết, đánh dấu chặng đường từ lời chúc thiêng sang tiếng cười đời thường.
Từ cung đình Heian đến cửa nhà dân
| Thời kỳ | Diễn biến |
|---|---|
| Cuối thời Heian (thế kỷ 11–12) | Senzu manzai: những người tu hành đến phủ đệ quý tộc dịp năm mới, đọc lời chúc và múa. Có thuyết gắn nghi lễ với việc đón thần năm mới (Toshigami). |
| Thời Muromachi (thế kỷ 14–16) | Những người biểu diễn bình dân (shōmonji) thay thế; đến giữa thời kỳ này họ đã diễn trước cửa nhà dân thường, không chỉ cho quý tộc. |
| Thời Edo (1603–1868) | Mikawa manzai được dòng họ Tokugawa — vốn xuất thân từ xứ Mikawa — ưu ái; người diễn được đeo kiếm và mặc lễ phục có gia huy lớn. Owari manzai phát triển mạnh, ngày càng thiên về giải trí. |
| Thời Meiji – đầu Showa | Từ những màn đối đáp của manzai chúc Tết, các nghệ sĩ Osaka phát triển lối hài đôi trên sân khấu tạp kỹ. |
| 1933 | Yoshimoto đưa manzai lên Tokyo và dùng cách viết 漫才. |
| 1995, 1996 | Mikawa manzai (1995) và Owari manzai (1996) được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể dân gian quan trọng của Nhật. |
Một buổi manzai chúc Tết gồm những gì
Tayū: người đọc lời chúc
Tayū mặc lễ phục trang trọng, cầm quạt gấp (ở Mikawa manzai thường là loại quạt lễ). Người này đọc hoặc hát những lời chúc may mắn: chúc nhà cửa yên ổn, chủ nhà thọ lâu, mùa màng bội thu, buôn bán phát đạt. Giọng đọc có tiết tấu, nhiều câu lặp lại như lời khấn.
Saizō: người đánh trống và chêm lời
Saizō đánh kozutsumi, chiếc trống tay nhỏ — về cơ bản là nhạc cụ duy nhất của buổi diễn; tuỳ tiết mục mới có thêm đàn shamisen, đàn kokyū, trống khác hay phách. Saizō giữ nhịp, đáp lời, chen vào những câu nói vui. Chính mối quan hệ "một người chính, một người phụ chêm vào" này về sau được coi là mầm mống của cặp đôi hài hiện đại.
Đi từng nhà
Theo tục cũ, những ngày đầu năm, các cặp manzai đi qua làng, qua phố, dừng trước cửa từng nhà, diễn một đoạn chúc Tết và nhận quà hay tiền mừng. Ở một số vùng như Akita, tư liệu địa phương còn ghi lại những buổi chúc phúc tại gia vào ngày mồng một Tết. Với chủ nhà, đón manzai là đón lời chúc đầu năm; với người diễn, đây là mùa làm ăn quan trọng nhất năm.
Họ không đi một mình. Đường phố Nhật dịp năm mới xưa còn có múa sư tử (shishimai), xiếc khỉ (sarumawashi) và nhiều loại nghệ nhân rong khác, tất cả cùng một ý: đem điềm lành và tiếng cười vào đầu năm.
Từ lời chúc đến tiếng cười
Vì sao một nghi lễ chúc tụng lại sinh ra hài kịch? Có mấy lý do dễ thấy:
- Có sẵn hai người: một người trang trọng, một người phụ hoạ. Khi người phụ hoạ bắt đầu chen lời vui, cấu trúc đối đáp hình thành tự nhiên.
- Khán giả là người thường: khi manzai rời phủ quý tộc ra phố, người diễn phải làm cho đám đông cười mới giữ được chân họ. Phần chúc ngắn lại, phần pha trò dài ra.
- Diễn quanh năm: Owari manzai có đoàn diễn cả ngoài mùa Tết, nên nội dung giải trí ngày càng nhiều. Giới nghiên cứu coi Owari manzai kiểu mới là nền của hình thức manzai cơ bản.
- Thành phố lớn: ở Osaka thời Meiji, nghệ sĩ đưa đối đáp manzai vào rạp tạp kỹ, bỏ dần lễ phục và lời chúc, giữ lại nhịp đôi.
Kỹ thuật của manzai hiện đại — người "ngớ ngẩn" và người "bắt bẻ" — được bàn kỹ ở bài manzai trong danh mục Tấu hài của wiki này. Ở đây chỉ cần thấy rằng cái nhịp hai người ấy có tổ tiên là một người đọc lời chúc và một người gõ trống.
Manzai chúc Tết hôm nay
- Mikawa manzai (vùng Aichi) vẫn được các nhóm bảo tồn diễn vào dịp năm mới và lễ hội; lễ phục, quạt, trống tay vẫn giữ lối cũ.
- Owari manzai (cũng ở vùng Aichi) có nhiều tiết mục hơn, trong đó có những đoạn mang tính kể chuyện, hài hước.
- Yamato manzai (vùng Nara) đã mất vì không còn người nối nghề — một lời nhắc rằng nghi lễ dân gian có thể biến mất trong một thế hệ.
Trong khi đó, manzai sân khấu lại gắn với cuối năm theo cách mới. Cuộc thi M-1 Grand Prix do Yoshimoto tổ chức từ năm 2001, chung kết vào tháng 12, đã thành sự kiện hài lớn nhất năm; và truyền hình Nhật những ngày đầu năm luôn dày đặc chương trình hài. Lời chúc Tết đã lùi về phía sau, nhưng "mùa manzai" vẫn rơi đúng vào thời điểm chuyển năm, như nó đã từng hơn nghìn năm trước.
Nhìn sang phong tục Việt
| Nhật Bản | Việt Nam | Điểm chung |
|---|---|---|
| Manzai đến từng nhà đọc lời chúc đầu năm | Chúc Tết, xông đất: người đầu tiên vào nhà mang "vía" cả năm | Lời nói đầu năm được tin là có sức "ứng" |
| Múa sư tử, nghệ nhân rong ngày Tết | Múa lân, hát rong, hội làng tháng giêng | Biểu diễn mang điềm lành tới cộng đồng |
| Cặp tayū – saizō, chúc xen đùa | Lời chúc Tết kèm câu đùa, hề chèo trong hội xuân | Trang trọng và vui vẻ đi cùng nhau |
Điều thú vị là ở cả hai nơi, tiếng cười đầu năm không đối lập với nghi lễ mà là một phần của nghi lễ: cười cũng là một cách cầu may.
Góc nhìn hôm nay: xem và học gì
- Xem tư liệu Mikawa manzai: các nhóm bảo tồn và cơ quan văn hoá Nhật có nhiều video, ảnh tư liệu về lễ phục, quạt và trống tay; đó là cách dễ nhất để thấy "manzai trước khi thành hài".
- Đọc thêm: tài liệu của Cơ quan Văn hoá Nhật Bản về di sản phi vật thể dân gian; các tác phẩm haiku của Kikaku, Buson cũng từng nhắc đến manzai mùa xuân.
- Thử dựng một màn chúc Tết đôi: một người đọc lời chúc trang trọng cho cả lớp hay cả nhà, một người cầm trống (hoặc gõ nhịp bằng tay) và chêm những câu vui nhẹ nhàng. Giữ lời chúc là lời chúc thật; phần đùa chỉ nhắm vào chính hai người diễn. Đó là manzai theo đúng nghĩa gốc của nó: vạn tuế.
Câu hỏi thường gặp
Manzai có nguồn gốc từ đâu?
Manzai bắt nguồn từ nghi lễ chúc năm mới senzu manzai thời Heian, khi người biểu diễn đến các nhà đọc lời chúc thọ, chúc phúc kèm múa. Qua thời Muromachi, Edo, nghi lễ lan ra dân thường, rồi ở Osaka thời Meiji phát triển thành lối hài đối đáp hai người.
Chữ manzai nghĩa là gì?
Ban đầu manzai viết là 万歳, tức "vạn tuế", lời chúc sống lâu. Năm 1933, công ty Yoshimoto đổi cách viết sang 漫才 để gọi lối hài sân khấu, cách đọc vẫn là manzai.
Tayū và saizō là ai?
Đó là hai vai của một cặp manzai chúc Tết. Tayū cầm quạt, mặc lễ phục và đọc lời chúc; saizō đánh trống tay nhỏ, giữ nhịp và chêm lời. Mối quan hệ một người chính, một người phụ chêm vào được coi là mầm mống của cặp đôi hài manzai hiện đại.
Mikawa manzai là gì?
Mikawa manzai là dòng manzai chúc Tết của xứ Mikawa (vùng Aichi ngày nay), được dòng họ Tokugawa ưu ái thời Edo. Năm 1995, Mikawa manzai được Nhật công nhận là di sản văn hoá phi vật thể dân gian quan trọng.
Owari manzai khác Mikawa manzai thế nào?
Cả hai đều là manzai chúc Tết ở vùng Aichi. Owari manzai phát triển theo hướng giải trí nhiều hơn, có đoàn diễn quanh năm, và được coi là gần với hình thức manzai cơ bản về sau; nó được công nhận di sản năm 1996.
