Hề chèo sân đình là vai hề trong môi trường gốc của nó: những đêm hội làng ở đồng bằng Bắc Bộ, khi phường chèo trải chiếu giữa sân đình, cả làng ngồi vây quanh. Ở đó tiếng cười của vai hề không chỉ là giải trí. Nó là phần của ngày hội, nơi người dân được tạm gác thứ bậc, được cười cả những người thường ngày họ phải cúi chào. Hiểu sân đình là hiểu vì sao hề chèo lại táo bạo và gần gũi đến thế.
Bài này dựng lại bối cảnh của một đêm chèo hội làng xưa, cách khán giả làng đón vai hề, và những gì thay đổi khi chèo rời sân đình vào nhà hát.
Hội làng: thời điểm của tiếng cười
Làng Bắc Bộ xưa có lịch hội riêng, thường vào những lúc nông nhàn: sau Tết sang xuân, hoặc sau khi gặt xong vụ. Hội có hai phần: phần lễ tế thần làng ở trong đình, và phần hội với các cuộc vui ngoài sân. Hát chèo là một trong những cuộc vui được trông đợi nhất, nhất là vào buổi tối khi việc tế đã xong.
Thời gian hội là thời gian đặc biệt. Người ta mặc đẹp hơn, ăn ngon hơn, được thức khuya hơn, và được phép cười nhiều hơn. Trong khung thời gian ấy, việc vai hề chọc vào lý trưởng, thầy đồ hay ông nhà giàu trở thành điều làng chấp nhận, thậm chí chờ đợi.
Phường chèo: những người mang tiếng cười đến làng
Chèo xưa do các phường chèo diễn, mỗi phường là một nhóm nghệ nhân, phần nhiều vẫn làm ruộng, đến mùa hội thì đi hát. Phường được làng mời về, có khi diễn nhiều đêm liền. Người trong phường thường diễn theo vai sở trường suốt đời: người chuyên đào, người chuyên kép, người chuyên hề.
Người đóng hề trong phường thường là người có tiếng lém lỉnh, nhớ nhiều chuyện, đối đáp nhanh. Vì đi diễn khắp các làng, họ mang theo cả chuyện của làng này sang làng khác, và biết chêm chuyện hợp với từng nơi.
Sân đình, chiếu chèo và người xem
Một đêm chèo xưa có thể hình dung như sau:
- Không gian. Sân đình rộng, phía sau là toà đình nơi thờ thần làng. Phường chèo trải chiếu ngay giữa sân hoặc trước hiên đình.
- Ánh sáng. Thời chưa có điện, ánh sáng đến từ đuốc, đèn dầu, đèn mỡ. Khuôn mặt người diễn chập chờn trong ánh lửa, càng làm điệu bộ cường điệu thêm có ích.
- Âm thanh. Tiếng trống chèo vang lên trước giờ diễn để gọi người. Dàn nhạc ngồi một bên chiếu, đệm suốt buổi.
- Khán giả. Người làng ngồi, đứng vây quanh. Trẻ con chen lên hàng đầu, người già ngồi chỗ tốt, các chức sắc có thể có chỗ riêng.
Điều đáng chú ý nhất: những người bị vai hề đem ra cười, như lý trưởng, phó lý, thầy đồ, nhiều khi đang ngồi ngay trong đám khán giả. Cái chiếu chèo cách họ chỉ vài bước chân.
Vì sao hề sân đình lại táo bạo
Có mấy lý do khiến vai hề ở sân đình được nói nhiều hơn những gì đời thường cho phép.
- Tấm áo sân khấu. Người nói không phải anh phường chèo mà là "nhân vật". Xã trưởng trên chiếu không phải ông xã trưởng làng này, dù ai cũng thấy giống.
- Thời gian lễ hội. Ngày hội là thời gian được nới lỏng phép tắc. Nhiều nền văn hoá có những ngày như thế, khi tiếng cười được phép đảo ngược trật tự trong chốc lát.
- Sự đồng thuận của số đông. Khi cả sân đình cùng cười, người bị cười khó mà nổi giận mà không tự nhận mình là người được ám chỉ.
- Sự khéo léo của người diễn. Hề giỏi biết nói đủ để ai cũng hiểu, nhưng không đủ để ai bắt bẻ được.
Những lớp hề hợp với sân đình
Ngoài các vở dài như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Kim Nham, chèo còn có những lớp hài ngắn có thể diễn tách riêng. Giới chèo thường nhắc đến những lớp như Thầy Mù, Hương Câm, Lão Say, Đồ Điếc. Chúng hợp với sân đình vì:
- Ngắn, có thể chen vào giữa các tiết mục hoặc diễn khi khán giả đã mỏi.
- Ít nhân vật, phường nhỏ cũng diễn được.
- Tình huống đơn giản, ai cũng hiểu, không cần biết trước tích truyện.
- Dễ ứng tác, có thể thêm chuyện của làng sở tại.
Một đêm chèo đi qua những nhịp nào
Mỗi phường, mỗi làng có lệ riêng, nhưng một đêm chèo hội làng thường đi theo nhịp khá quen. Trống gọi người từ lúc chập tối. Khi người đã đông, phường bắt đầu bằng những tiết mục mở màn, giới thiệu tích sắp diễn. Phần chính là vở hoặc các lớp trích, trong đó những đoạn bi thương và những lớp hề được xếp xen nhau để người xem không mỏi. Càng về khuya, khán giả càng thưa, và đó thường là lúc vai hề được đẩy lên để giữ chân người xem.
Chính vì vậy, người đóng hề phải có sức bền. Họ không chỉ diễn một lớp rồi nghỉ, mà nhiều khi phải ra vào nhiều lần, mỗi lần một vai, khi là người hầu, khi là ông thầy đồ, khi là anh mõ. Một người giỏi hề có thể giữ cả sân đình thức tới khuya.
Tiếng cười bên cạnh nơi thờ tự
Một điều thú vị: tiếng cười tếu táo, đôi khi suồng sã của vai hề lại diễn ra ngay trước đình làng, nơi thờ thần. Với người làng xưa, điều này không mâu thuẫn. Hội là dịp vui cùng thần, tiếng cười được xem như một phần của niềm vui cộng đồng dâng lên. Phần lễ trang nghiêm diễn ra trong đình, phần hội rộn ràng ngoài sân, hai thứ bổ sung cho nhau.
Vì vậy, khi đọc về hề chèo, đừng tách nó khỏi không gian ấy. Một câu đùa về ông lý trưởng nói giữa sân đình, trước mặt chính ông lý và cả làng, có sức nặng khác hẳn khi cùng câu ấy được nói trong một nhà hát xa lạ.
Khi chèo rời sân đình
Sang đầu thế kỷ 20, chèo bắt đầu được diễn trong rạp ở các đô thị, có sân khấu dựng cao, có phông cảnh, có vé. Về sau, chèo được tổ chức thành các đoàn, nhà hát chuyên nghiệp. Những thay đổi ấy ảnh hưởng trực tiếp đến vai hề:
| Yếu tố | Chèo sân đình | Chèo nhà hát |
|---|---|---|
| Khoảng cách với khán giả | Vài bước chân, người xem vây quanh | Khán giả ở một phía, có khoảng cách sân khấu |
| Khán giả | Người cùng làng, biết rõ nhau | Người lạ, đến từ nhiều nơi |
| Đối tượng ám chỉ | Chức sắc làng có mặt tại chỗ | Kiểu người chung, không cụ thể |
| Ứng tác | Rất nhiều, theo không khí từng làng | Ít hơn, kịch bản được cố định hơn |
| Thời lượng | Có thể kéo dài nhiều đêm | Theo giờ diễn cố định |
Vai hề trong nhà hát vẫn giữ được bộ khung: hề áo ngắn, hề áo dài, lối đối đáp, điệu bộ. Nhưng sự sống của từng đêm, cái cười "đúng chuyện làng mình", thì chỉ sân đình mới có trọn.
Góc nhìn hôm nay: tìm lại không khí sân đình
Ngày nay nhiều làng ở đồng bằng Bắc Bộ vẫn có câu lạc bộ chèo, và trong dịp hội vẫn dựng chiếu chèo ở sân đình. Đó là cơ hội tốt để thấy vai hề trong môi trường gốc: người diễn là người làng, khán giả là người làng, câu chêm là chuyện của làng.
- Vào mùa hội xuân, hỏi ban tổ chức lễ hội ở các làng có truyền thống chèo xem có đêm hát chèo không.
- Khi xem, để ý những câu hề chêm không có trong văn bản. Đó là phần sống động nhất.
- Đọc thêm các công trình về chèo của Trần Việt Ngữ, Hà Văn Cầu để hiểu tổ chức phường chèo và mùa diễn xưa.
Câu hỏi thường gặp
Chèo sân đình là gì?
Chèo sân đình là chèo diễn trong không gian gốc của nó: sân đình làng vào dịp hội, trên một chiếc chiếu, khán giả ngồi vây quanh. Đây là hình thức diễn chèo phổ biến trước khi chèo vào rạp và nhà hát ở đô thị đầu thế kỷ 20.
Vì sao vai hề ở sân đình được nói táo bạo?
Vì ngày hội là thời gian phép tắc được nới lỏng, người nói khoác áo nhân vật sân khấu, và khi cả làng cùng cười thì người bị ám chỉ khó nổi giận. Hề giỏi còn biết nói vừa đủ để ai cũng hiểu mà không ai bắt bẻ được.
Phường chèo là gì?
Phường chèo là nhóm nghệ nhân cùng nhau đi hát chèo, phần nhiều vẫn làm ruộng và đi diễn vào mùa hội. Mỗi người thường theo một loại vai sở trường như đào, kép hay hề. Phường được các làng mời về diễn, có khi nhiều đêm liền.
Hề chèo ở sân đình khác hề chèo trong nhà hát thế nào?
Ở sân đình, hề diễn sát khán giả cùng làng, ứng tác nhiều và có thể ám chỉ chức sắc đang ngồi xem. Trong nhà hát, khán giả xa lạ và ngồi một phía, kịch bản cố định hơn, tiếng cười nhắm vào kiểu người chung chứ không vào người cụ thể.
