Muốn xem một tích tuồng hài mà hiểu và cười được, người xem hôm nay chỉ cần ba bước: nắm trước cốt truyện và tên nhân vật, biết vài quy ước cơ bản của tuồng để nhận ra lúc nào nhân vật đang "nhại" sự trang nghiêm, và để ý ba tín hiệu trên sân khấu là dáng đi, tiếng trống và chỗ lời thoại đổi giọng. Không cần hiểu hết từng chữ Hán trong lời hát. Tuồng hài, nhất là Nghêu Sò Ốc Hến, là cửa vào dễ nhất cho người chưa từng xem tuồng.
Bài này là cẩm nang thực hành: xem ở đâu, chuẩn bị gì, trong lúc xem thì nhìn vào đâu, nghe vào đâu, và sau buổi xem thì tự kiểm tra thế nào.
Xem tuồng ở đâu
- Hà Nội: Nhà hát Tuồng Việt Nam là đơn vị tuồng chuyên nghiệp lớn ở phía Bắc.
- Đà Nẵng: Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh, gắn với truyền thống tuồng Quảng Nam, vùng được cho là gốc của Nghêu Sò Ốc Hến.
- Vùng Bình Định xưa: nơi có truyền thống tuồng nổi tiếng, có đơn vị nghệ thuật truyền thống chuyên diễn tuồng. Sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025, địa bàn này đã thuộc tỉnh mới, nên tra tên đơn vị hiện hành trước khi tìm lịch.
- Huế: các chương trình nghệ thuật truyền thống ở cố đô có khi có tuồng cung đình.
- TP.HCM và Nam Bộ: có đơn vị hát bội chuyên nghiệp, và nhiều đình làng vẫn mời gánh hát bội trong lễ Kỳ Yên.
Lịch diễn tuồng không dày như các loại hình phổ biến hơn, nên nên theo dõi trang thông tin chính thức của từng nhà hát. Các bản ghi hình, trong đó có bản phim Nghêu Sò Ốc Hến năm 1967, là cách tốt để làm quen trước.
Chuẩn bị trước buổi xem
Nắm cốt truyện
Với Nghêu Sò Ốc Hến, chỉ cần nhớ khung: tên trộm Ốc nhờ thầy bói Nghêu gieo quẻ, trộm nhà Trùm Sò, bán đồ cho Thị Hến; Thị Hến bị kiện lên huyện, Huyện Trìa và Đề Hầu mê nhan sắc nên xử lệch; về sau những kẻ mê Thị Hến bị chị lỡm cho lộ mặt. Biết trước khung này, người xem rảnh đầu để thưởng thức cách diễn.
Nhớ tên và tính cách nhân vật
| Nhân vật | Nhận ra bằng gì | Chờ cười ở chỗ nào |
|---|---|---|
| Huyện Trìa | Phục trang quan, dáng oai vệ | Khi cái oai gặp nhan sắc Thị Hến hoặc gặp vợ |
| Đề Hầu | Đứng cạnh quan, hay nói riêng | Những câu nói riêng chê quan mà quan không nghe thấy |
| Thầy Nghêu | Dáng thầy bói | Khi quẻ phục vụ kẻ trộm, khi phải trốn |
| Trùm Sò | Ông nhà giàu, bộ dạng keo kiệt | Khi mất của lại còn thua kiện |
| Thị Hến | Người đàn bà trẻ, linh lợi | Khi chị nắm thế chủ động |
Đọc trước một đoạn văn bản
Đoạn Huyện Trìa xử án trong sách Ngữ văn 10 là bản đọc trước rất tiện. Đọc rồi đi xem, người xem sẽ nhận ra câu nào của văn bản, câu nào người diễn thêm.
Trong lúc xem: ba tín hiệu cần để ý
1. Dáng đi và điệu bộ
Tuồng có hệ thống động tác cách điệu rất chặt cho từng loại vai. Vai quan đi chậm, bước rộng, tay giũ áo, vuốt râu. Trong tuồng hài, những động tác ấy được giữ nhưng bị làm lệch đi: oai quá mức, vuốt râu khi đang lúng túng, giũ áo khi đang sợ. Khi thấy một động tác trang nghiêm đặt vào tình huống tầm thường, đó là miếng cười.
2. Tiếng trống
Trống trong tuồng nhấn vào từng động tác then chốt. Trong buổi hát bội ở đình, còn có trống chầu của người cầm chầu khen chê. Để ý chỗ trống nhấn, chỗ trống im: đó là nhịp thở của miếng cười.
3. Chỗ lời thoại đổi giọng
Tuồng dùng nhiều lối trình bày lời như nói lối, xướng, hát khách, hát nam. Không cần phân biệt hết. Chỉ cần nghe ra: khi nào nhân vật đang nói giọng trịnh trọng, nhiều chữ Hán, và khi nào bất ngờ chuyển sang lời nôm đời thường. Cú chuyển ấy thường là chỗ đặt câu chốt.
4. Phản ứng của khán giả xung quanh
Ở tuồng, khán giả lâu năm thường bắt miếng rất nhanh, có khi cười trước cả khi câu chốt được nói ra, vì họ đã quen tích và quen lối diễn. Ngồi cạnh những người như vậy là một lợi thế: tiếng cười của họ chỉ cho bạn chỗ nào đáng để ý. Nếu họ cười mà bạn chưa hiểu, ghi nhớ lại câu ấy hoặc động tác ấy, sau buổi xem hỏi lại. Dần dần bạn sẽ thấy nhiều miếng cười của tuồng hài dựa trên những quy ước mà chỉ cần biết một lần là nhận ra mãi.
Không hiểu chữ Hán thì sao
Nhiều người ngại tuồng vì sợ không hiểu lời. Với tuồng hài, điều này ít đáng lo:
- Lời của tuồng hài gần lời nói thường hơn tuồng bi hùng nhiều.
- Những đoạn dày chữ Hán thường chính là đoạn nhân vật đang ra vẻ. Không hiểu từng chữ vẫn nhận ra giọng ra vẻ, và đó là đủ để cười.
- Điệu bộ của người diễn tuồng nói được rất nhiều, ngay cả khi lời khó nghe.
Những điều nên biết về phép xem
- Vỗ tay khi diễn viên kết thúc một miếng hay là cách cổ vũ quen thuộc.
- Ở đình làng, ngồi đúng chỗ người địa phương chỉ, tôn trọng phần nghi lễ trước buổi hát.
- Không dùng đèn flash khi chụp ảnh, vì dễ làm diễn viên mất tập trung.
- Đi cùng người lớn tuổi am hiểu tuồng là cách học nhanh nhất: họ sẽ chỉ cho bạn chỗ nào hay.
Sau buổi xem: tự kiểm tra
| Câu hỏi | Nếu trả lời được |
|---|---|
| Ai bị cười nhiều nhất, vì thói gì? | Bạn đã thấy đích ngắm của tuồng hài |
| Một động tác trang nghiêm nào bị dùng lệch để gây cười? | Bạn đã thấy cơ chế nhại sự trang nghiêm |
| Một chỗ lời thoại đổi từ giọng trịnh trọng sang lời nôm? | Bạn đã nghe được kỹ thuật lời |
| Ai nắm thế chủ động ở cuối cảnh? | Bạn đã hiểu cấu trúc đảo ngược của tích |
| Chỗ nào khác văn bản đã đọc? | Bạn đã thấy phần sáng tạo của người diễn |
Đi tiếp từ một buổi xem
Nếu thích tuồng hài, có thể đi tiếp theo hai hướng. Hướng thứ nhất là xem các bản chuyển thể, như cải lương hay chèo, để so sánh cách mỗi sân khấu làm tiếng cười. Hướng thứ hai là đi ngược về tuồng bi hùng, để thấy cái trang nghiêm mà tuồng hài đang nhại. Hiểu tuồng bi hùng rồi quay lại xem tuồng hài, người xem sẽ cười ở nhiều chỗ hơn.
Về sách, có thể đọc Sơ khảo lịch sử nghệ thuật tuồng của Hoàng Châu Ký và cuốn Tuồng hài của Lê Ngọc Cầu.
Góc nhìn hôm nay
Tuồng thường bị coi là khó xem, xa lạ với người trẻ. Nhưng tuồng hài lại là thứ gần gũi nhất: chuyện quan tham, chuyện đàn bà khôn, chuyện chồng sợ vợ. Một buổi xem Nghêu Sò Ốc Hến có thể là lần đầu tiên nhiều người nhận ra rằng sân khấu cổ của mình cũng biết đùa, và đùa rất sắc.
Câu hỏi thường gặp
Xem tuồng ở đâu?
Có thể xem tuồng ở Nhà hát Tuồng Việt Nam (Hà Nội), Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng), các đơn vị nghệ thuật truyền thống ở vùng Bình Định xưa và Huế, cùng các đơn vị hát bội ở Nam Bộ. Nhiều đình làng Nam Bộ vẫn mời hát bội trong lễ Kỳ Yên.
Không hiểu chữ Hán có xem tuồng được không?
Được, nhất là tuồng hài. Lời tuồng hài gần lời nói thường, và những đoạn dày chữ Hán thường chính là đoạn nhân vật đang ra vẻ, nghe giọng là đủ hiểu. Điệu bộ của người diễn cũng giúp người xem theo được câu chuyện.
Người mới nên xem vở tuồng nào trước?
Nghêu Sò Ốc Hến là lựa chọn tốt nhất cho người mới, vì cốt truyện đời thường, nhân vật rõ nét và có đoạn trích trong sách Ngữ văn 10 để đọc trước. Có thể xem trước bản phim ghi hình năm 1967 để làm quen.
Khi xem tuồng hài nên để ý điều gì?
Nên để ý dáng đi và điệu bộ trang nghiêm bị dùng lệch, tiếng trống nhấn vào động tác then chốt, và chỗ lời thoại đổi từ giọng trịnh trọng sang lời nôm đời thường. Đó là ba chỗ miếng cười thường xuất hiện.
