Muốn xem chèo hôm nay mà hiểu và cười được với vai hề, chỉ cần chuẩn bị ba thứ: biết trước tích vở hoặc trích đoạn, biết nhận ra vai hề qua trang phục và dáng đi, và để ý những chỗ hề quay ra nói với khán giả. Chèo có thể xem ở các nhà hát chèo chuyên nghiệp tại Hà Nội và các địa phương đồng bằng Bắc Bộ, ở câu lạc bộ chèo, và trong các đêm hội làng. Người mới xem nên bắt đầu bằng những chương trình trích đoạn có lớp hề như Xã trưởng – Mẹ Đốp.
Bài này là một cẩm nang thực hành: xem ở đâu, chọn tiết mục nào, chuẩn bị gì, và trong lúc xem thì để ý điều gì để vai hề không còn là "đoạn vui vui" mà thành một lớp nghĩa.
Xem chèo ở đâu
Nhà hát chèo chuyên nghiệp
Ở Hà Nội có Nhà hát Chèo Việt Nam và Nhà hát Chèo Hà Nội, là hai đơn vị chèo chuyên nghiệp lớn. Nhiều địa phương có truyền thống chèo lâu đời ở đồng bằng Bắc Bộ, như vùng Thái Bình, Hải Dương, Nam Định, Ninh Bình xưa, cũng có nhà hát hoặc đoàn chèo riêng. Sau đợt sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025, tên gọi và trực thuộc của một số đơn vị có thể đã thay đổi, nên nên tra lịch diễn trên trang thông tin chính thức của từng nơi trước khi đi.
Câu lạc bộ chèo
Rất nhiều xã, phường ở đồng bằng Bắc Bộ có câu lạc bộ chèo do người địa phương lập ra. Họ thường diễn trong dịp lễ hội, ngày kỷ niệm của làng, hoặc giao lưu giữa các câu lạc bộ. Chất lượng không đều, nhưng đây là nơi giữ được tinh thần sân đình: người diễn và người xem quen nhau, vai hề được ứng tác thoải mái.
Hội làng
Vào mùa hội, nhất là mùa xuân, một số làng vẫn dựng chiếu chèo ở sân đình. Đây là trải nghiệm gần nhất với chèo xưa. Hỏi ban tổ chức lễ hội hoặc người trong làng để biết đêm nào có hát.
Bản ghi hình
Các vở và trích đoạn chèo kinh điển có nhiều bản ghi hình. Xem bản ghi hình không thay được không khí trực tiếp, nhưng rất có ích để chuẩn bị trước khi đi xem, hoặc để so sánh nhiều cách diễn cùng một vai hề.
Chọn tiết mục nào khi mới xem
| Tiết mục | Vì sao hợp với người mới | Vai hề đáng chú ý |
|---|---|---|
| Xã trưởng – Mẹ Đốp (trích Quan Âm Thị Kính) | Ngắn, hai nhân vật, có trong sách Ngữ văn 10 | Xã trưởng (hề áo dài), Mẹ Đốp |
| Thị Mầu lên chùa (trích Quan Âm Thị Kính) | Rất nổi tiếng, cho thấy vai đào lệch đối lập với các vai hề | So sánh cách gây cười của đào lệch với hề |
| Trọn vở Quan Âm Thị Kính | Thấy được vị trí của lớp hề giữa mạch bi kịch | Xã trưởng, Mẹ Đốp, Đồ Điếc |
| Các chương trình trích đoạn chèo cổ | Nhiều lớp ngắn, đổi không khí liên tục | Các lớp hài như Thầy Mù, Lão Say nếu có |
Người mới xem nên tránh bắt đầu bằng một vở dài lạ tích, vì dễ lạc mạch. Một chương trình trích đoạn có lớp hề là cửa vào nhẹ nhàng nhất.
Chuẩn bị trước buổi xem
- Đọc tóm tắt tích. Biết trước câu chuyện giúp người xem rảnh đầu để nghe lời và nhìn điệu bộ. Với Quan Âm Thị Kính, chỉ cần nắm: Thị Kính bị oan, giả trai đi tu, Thị Mầu ve vãn rồi có mang, làng họp xử.
- Đọc văn bản trích đoạn. Nếu xem Xã trưởng – Mẹ Đốp, hãy đọc văn bản trong sách Ngữ văn 10 trước. Khi xem, bạn sẽ thấy câu nào được giữ nguyên, câu nào người diễn thêm.
- Làm quen với giọng chèo. Nghe vài làn điệu trước để tai quen với lối luyến láy. Lời hề thì gần nói thường hơn, dễ nghe hơn.
Trong lúc xem: nhận ra vai hề
Vai hề thường dễ nhận ra ngay khi bước lên:
- Trang phục. Áo ngắn, quần xắn là hề người dân thường. Áo dài, khăn xếp, quạt là hề quan viên, thầy đồ.
- Dáng đi. Hề áo ngắn nhanh, nhún nhảy. Hề áo dài chậm, khệnh khạng, ưỡn bụng.
- Cách nói. Lời hề nhanh, nhiều vè, ít luyến láy hơn lời đào kép.
- Hướng nhìn. Hề hay nhìn thẳng ra khán giả, như đang nói chuyện riêng với người xem.
Trong lúc xem: nghe hiểu miếng cười
Một số mẹo để không bỏ lỡ cái hay của vai hề:
- Theo dõi quyền chủ động. Trong lớp Xã trưởng – Mẹ Đốp, ai đang nắm câu chuyện ở đầu cảnh, ai nắm ở cuối cảnh? Sự chuyển dịch đó là xương sống của tiếng cười.
- Nghe chữ hai nghĩa. Khi khán giả xung quanh bật cười mà mình chưa hiểu, thường là có một từ đồng âm hoặc một câu nói lệch. Ghi nhớ câu ấy để tra lại sau.
- Nghe trống. Trống chèo nhấn vào những động tác then chốt. Khi trống im và nhân vật đứng sững, sắp có câu chốt.
- Để ý câu chêm. Câu nào nhắc chuyện thời sự, chuyện địa phương, gần như chắc chắn là ứng tác. Đó là phần sống của vai hề.
- Nhìn khán giả. Người lớn tuổi thường bắt miếng hề rất nhanh. Chỗ họ cười là chỗ đáng để ý.
Sau buổi xem: tự kiểm tra mình đã hiểu chưa
| Câu hỏi | Nếu trả lời được |
|---|---|
| Vai hề trong buổi diễn là hề áo ngắn hay áo dài? | Bạn đã nhận ra hệ thống vai |
| Người hề cười ai, vì thói xấu gì? | Bạn đã thấy đích ngắm của tiếng cười |
| Kể lại được một câu nói lệch hoặc chơi chữ? | Bạn đã nghe được kỹ thuật lời hề |
| Lớp hề nằm ở đâu trong mạch vở và vì sao đặt ở đó? | Bạn đã hiểu chức năng của vai hề trong cấu trúc vở |
| Chỉ ra một chỗ người diễn ứng tác? | Bạn đã thấy phần sống của chèo |
Xem chèo cùng học sinh
Với giáo viên Ngữ văn hoặc phụ huynh muốn cho con đi xem, vai hề là điểm tựa tốt. Trước buổi xem, có thể giao cho học sinh một nhiệm vụ nhỏ: mỗi em theo dõi một nhân vật, ghi lại một câu làm cả rạp cười và đoán vì sao câu ấy buồn cười. Sau buổi xem, cả nhóm đặt các câu đã ghi cạnh nhau và xếp loại: câu nào là chơi chữ, câu nào là nói lệch, câu nào là khoe ngược, câu nào chỉ buồn cười nhờ điệu bộ. Bài tập ấy nối thẳng với phần phân tích thủ pháp gây cười trong sách Ngữ văn 10.
Vài lưu ý khi đi xem
- Vỗ tay khi vai hề chốt được một câu hay là cách khán giả chèo xưa vẫn làm; người diễn hề sống nhờ phản hồi ấy.
- Ở hội làng, ngồi đúng chỗ người địa phương chỉ, không chắn tầm nhìn của người già.
- Nếu quay phim chụp ảnh, nên tắt đèn flash và hỏi trước khi ghi hình người diễn ở câu lạc bộ.
- Đừng ngại hỏi người ngồi cạnh khi không hiểu một câu đùa. Ở chèo, khán giả quen giải thích cho nhau.
Góc nhìn hôm nay: hề chèo vẫn còn chỗ đứng
Người ta hay nói chèo kén khán giả trẻ. Nhưng vai hề là phần dễ đến với người trẻ nhất: ngôn ngữ gần đời thường, tình huống rõ, đích ngắm dễ nhận. Nhiều người trẻ biết đến chèo chính nhờ trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp trong giờ Ngữ văn. Từ đó, một buổi xem trực tiếp, một đêm hội làng có thể biến tò mò thành yêu thích.
Với người muốn đi xa hơn, các công trình của Trần Việt Ngữ về nghệ thuật chèo và bộ Kịch bản chèo do Hà Văn Cầu chủ biên là hai nguồn nền nên tìm đọc.
Câu hỏi thường gặp
Xem chèo ở Hà Nội ở đâu?
Ở Hà Nội có Nhà hát Chèo Việt Nam và Nhà hát Chèo Hà Nội, thường xuyên có chương trình vở và trích đoạn chèo. Nên tra lịch diễn trên trang thông tin chính thức của nhà hát trước khi đi. Ngoài ra có thể xem ở các câu lạc bộ chèo và hội làng ngoại thành.
Người mới xem chèo nên xem vở gì?
Nên bắt đầu bằng chương trình trích đoạn, nhất là Xã trưởng – Mẹ Đốp và Thị Mầu lên chùa thuộc vở Quan Âm Thị Kính. Các trích đoạn ngắn, tình huống rõ, lại có trong sách Ngữ văn 10 nên dễ chuẩn bị trước.
Làm sao nhận ra vai hề khi xem chèo?
Nhìn trang phục và dáng đi: áo ngắn, đi nhanh, nhún nhảy là hề người dân thường; áo dài, khăn xếp, đi khệnh khạng là hề quan viên, thầy đồ. Vai hề cũng hay nói nhanh, nói vè và nhìn thẳng ra khán giả.
Không hiểu câu đùa của vai hề thì làm sao?
Thường đó là một từ hai nghĩa, một câu nói lệch hoặc một câu chêm chuyện địa phương. Ghi nhớ câu ấy để tra lại, hoặc hỏi người xem bên cạnh. Đọc trước văn bản trích đoạn cũng giúp bắt miếng nhanh hơn.
