Một tích tuồng hài như Nghêu Sò Ốc Hến có thể đi qua nhiều sân khấu: tuồng, chèo, cải lương, kịch nói, tiểu phẩm. Cốt truyện và nhân vật giữ gần như nguyên, nhưng cách gây cười thay đổi theo ngôn ngữ của từng loại hình. Tuồng cười bằng cách nhại chính sự trang nghiêm của mình; chèo cười bằng lời đối đáp và ứng tác gần khán giả; cải lương cười bằng giọng ca, lời thoại Nam Bộ và nhịp nhanh; kịch nói cười bằng thoại đời thường và tình huống. Hiểu những thay đổi ấy là hiểu mỗi sân khấu "nghĩ" về tiếng cười ra sao.
Bài này không kể lại lịch sử các bản chuyển thể (đã có bài riêng về dị bản), mà so sánh cơ chế gây cười khi một tích đổi nhà.
Vì sao tích hài dễ đổi sân khấu
Một tích tuồng bi hùng thường gắn chặt với lối hát khách, động tác võ, hoá trang tuồng. Đưa nó sang sân khấu khác rất dễ mất hồn. Tích hài thì nhẹ hơn: sức sống của nó nằm ở tình huống và nhân vật, ít phụ thuộc vào một lối hát riêng.
- Tình huống phổ quát. Quan xử lệch, đàn bà khôn lỡm kẻ háo sắc, chồng trốn vợ: sân khấu nào cũng diễn được.
- Nhân vật là kiểu người. Quan tham, thầy bói, ông nhà giàu keo kiệt có mặt trong mọi nền sân khấu dân gian.
- Cảnh tách rời được. Cảnh xử án, cảnh bày mưu có thể diễn độc lập, hợp với chương trình trích đoạn.
Bốn sân khấu, bốn cách cười
| Yếu tố | Tuồng | Chèo | Cải lương | Kịch nói |
|---|---|---|---|---|
| Nền âm nhạc | Hát khách, hát nam, nói lối, trống tuồng | Làn điệu chèo, trống chèo | Vọng cổ và các bài bản tài tử | Không có hoặc rất ít |
| Nguồn cười chính | Nhại sự trang nghiêm, động tác cường điệu | Đối đáp, nói lệch, ứng tác | Giọng ca, thoại Nam Bộ, nhịp nhanh | Thoại đời thường, tình huống, diễn tâm lý |
| Quan hệ với khán giả | Có trống chầu khen chê (ở hát bội đình) | Rất gần, hay nói thẳng với khán giả | Gần, hay có câu "nói thêm" của diễn viên hài | Thường giữ "bức tường thứ tư" |
| Hoá trang, điệu bộ | Cách điệu mạnh | Cách điệu, ước lệ | Bán cách điệu, tuỳ tuồng tích hay xã hội | Gần đời thật |
Ở lại sân khấu tuồng: cười bằng chính sự trang nghiêm
Trên sân khấu tuồng, tiếng cười của Nghêu Sò Ốc Hến có một lợi thế không sân khấu nào có: khán giả đã quen với tuồng bi hùng. Khi Huyện Trìa ra sân khấu với dáng đi, giọng nói lối của một vị quan trong tuồng thầy, rồi dùng chính phong thái ấy để làm việc tầm thường, người xem cười vì nhận ra sự nhại. Cái cười ở đây là cái cười "nội bộ" của một nghệ thuật tự giễu chính mình.
Sang chèo: cười bằng miệng lưỡi và chiếu chèo
Khi tích sang chèo, lời được chuyển sang làn điệu và lối nói của chèo. Những gì tuồng làm bằng động tác cường điệu, chèo làm bằng đối đáp. Nếu đặt vào hệ vai của chèo, Thị Hến gần với kiểu đào lệch táo bạo, còn các ông quan, ông thầy gần với hề áo dài vốn quen thuộc với khán giả chèo. Khoảng cách gần giữa người diễn và người xem cho phép thêm câu chêm, câu nói thẳng xuống khán giả, điều mà tuồng ít làm.
Có thể nói: sang chèo, tích Nghêu Sò Ốc Hến gặp lại những người anh em của nó. Huyện Trìa và xã trưởng trong trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp là cùng một kiểu người, chỉ khác sân khấu.
Sang cải lương: cười bằng giọng ca và lời Nam Bộ
Cải lương ra đời ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20, nền nhạc là các bài bản đờn ca tài tử, nổi bật là vọng cổ. Theo Wikipedia tiếng Việt, Nghêu Sò Ốc Hến có bản cải lương do soạn giả Năm Châu chuyển thể, ra mắt năm 1977. Khi sang cải lương, cái cười đổi chất:
- Thoại Nam Bộ. Lời thoại mang giọng điệu, từ ngữ Nam Bộ, gần với khán giả miền Nam.
- Câu ca thành miếng cười. Một câu vọng cổ vốn dùng cho nỗi buồn có thể được đặt vào miệng một ông quan si tình, tạo độ lệch buồn cười.
- Vai hề chuyên nghiệp. Sân khấu cải lương có truyền thống diễn viên hài riêng, với nhiều kiểu hề được giới nghề đặt tên, và họ mang vào vở những miếng quen của mình.
- Nhịp nhanh hơn. Cải lương thường cắt gọn, đẩy nhịp cảnh, hợp với thời lượng của một suất diễn.
Sang kịch nói và tiểu phẩm: cười bằng tình huống
Kịch nói không có làn điệu, không có trống. Tích Nghêu Sò Ốc Hến khi sang kịch nói phải dựa vào thoại và tình huống. Wikipedia ghi có bản chuyển thể kịch nói do Dương Ngọc Đức thực hiện. Ở đây, cảnh trốn dưới gầm phản, cảnh lần lượt lộ mặt trở thành cốt lõi, vì đó là những tình huống tự nó đã buồn cười, không cần âm nhạc đỡ.
Các tiểu phẩm hài sân khấu và truyền hình về sau còn tự do hơn: mượn tên Thị Hến, Huyện Trìa để làm chuyện mới, chêm chuyện thời sự, đổi bối cảnh. Đến mức này, tích đã thành một kho nhân vật dùng chung của tiếng cười Việt.
Thử hình dung một cảnh qua bốn sân khấu
Lấy cảnh thầy Nghêu phải chui xuống gầm phản khi nghe tiếng gõ cửa. Đây là phần hình dung để thấy sự khác biệt về nguyên tắc, không mô tả một bản diễn cụ thể nào.
- Trên sân khấu tuồng, cú chui có thể được làm thành một động tác cách điệu đầy kịch tính, có trống nhấn, như thể nhân vật đang thoát hiểm trong một trận đánh, và chính sự nghiêm trọng giả ấy gây cười.
- Trên chiếu chèo, nhân vật có thể vừa chui vừa quay ra nói với khán giả một câu, kéo người xem vào làm đồng loã.
- Trên sân khấu cải lương, cảnh có thể được đẩy nhanh bằng lời thoại dồn dập, xen một câu ca ngắn than thân trách phận đầy giả tạo.
- Trong kịch nói, cái cười dựa vào sự căng thẳng thật: khán giả lo thay nhân vật bị phát hiện, và sự lo ấy biến thành tiếng cười khi tiếng gõ cửa vang lên lần nữa.
Cùng một tình huống, bốn sân khấu đặt trọng tâm vào bốn thứ khác nhau: động tác, khán giả, nhịp lời, tâm lý.
Cái gì giữ nguyên, cái gì đổi
| Giữ nguyên qua mọi sân khấu | Thay đổi theo sân khấu |
|---|---|
| Tình huống xử án lệch | Lối hát, lối nói |
| Bộ ba quan, thầy đề, thầy bói mê Thị Hến | Mức độ cường điệu của điệu bộ |
| Cảnh trốn và lộ mặt | Độ gần với khán giả, độ ứng tác |
| Đích ngắm: quyền lực giả dối | Giọng vùng miền của lời thoại |
| Thị Hến nắm thế chủ động | Chi tiết phụ, kết thúc |
Bài học cho người làm hài
Nhìn một tích đi qua nhiều sân khấu, người làm hài hôm nay rút ra được một điều: tình huống tốt và nhân vật rõ nét là phần bền nhất của tiếng cười. Câu chữ, giọng điệu, miếng cụ thể thì phải làm lại cho hợp với khán giả mới. Một tích sống lâu là tích để lại đủ chỗ cho người sau sáng tạo.
Góc nhìn hôm nay
- Chọn cảnh xử án, xem lần lượt bản tuồng, bản cải lương và một bản chèo hoặc kịch nói nếu tìm được. Ghi lại ba miếng cười của mỗi bản và so xem miếng nào đến từ tình huống, miếng nào đến từ đặc trưng loại hình.
- Đọc trích đoạn Huyện Trìa xử án trong sách Ngữ văn 10 trước khi xem, để biết đâu là văn bản tuồng, đâu là sáng tạo của bản chuyển thể.
- So sánh với chèo Xã trưởng – Mẹ Đốp để thấy cùng một kiểu quan được hai sân khấu cười theo hai lối.
Câu hỏi thường gặp
Nghêu Sò Ốc Hến có bản cải lương không?
Có. Theo Wikipedia tiếng Việt, vở có bản cải lương do soạn giả Năm Châu chuyển thể, ra mắt năm 1977. Ngoài ra vở còn có bản chèo, bản kịch nói và nhiều tiểu phẩm hài mượn nhân vật.
Tuồng hài khác cải lương hài thế nào?
Tuồng hài gây cười bằng cách nhại sự trang nghiêm vốn có của tuồng: dáng quan, giọng nói lối, động tác cường điệu. Cải lương hài dựa nhiều vào giọng ca, lời thoại Nam Bộ, nhịp nhanh và các miếng quen của diễn viên hài chuyên nghiệp.
Vì sao tích tuồng hài dễ chuyển sang sân khấu khác?
Vì sức sống của tích hài nằm ở tình huống và nhân vật, ít phụ thuộc vào một lối hát riêng. Quan xử lệch, kẻ háo sắc bị lỡm, chồng trốn vợ là những tình huống sân khấu nào cũng diễn được.
Khi chuyển thể, cái gì của Nghêu Sò Ốc Hến được giữ lại?
Thường giữ tình huống xử án lệch, bộ ba người đàn ông mê Thị Hến, cảnh trốn và lộ mặt, cùng đích ngắm là quyền lực giả dối. Lối hát, giọng thoại, mức cường điệu và chi tiết phụ thì thay đổi theo từng sân khấu.
