Nguyễn Công Hoan (1903–1977) là cây bút truyện ngắn trào phúng hàng đầu của văn học Việt trước năm 1945. Truyện của ông thường xoay quanh một tình huống nghịch lý: người làm hài phải diễn khi cha hấp hối, người kéo xe và người khách cùng nghèo trong đêm giao thừa, dân làng bị trói giải đi xem đá bóng cho có "tinh thần thể dục". Ông kể bằng giọng tỉnh, gọn, rồi để cái kết bất ngờ làm bật ra một tiếng cười chua chát.
Nhà giáo viết truyện cười
Nguyễn Công Hoan sinh ngày 6 tháng 3 năm 1903, quê làng Xuân Cầu, Văn Giang (nay thuộc Hưng Yên). Ông tốt nghiệp trường sư phạm năm 1926 rồi đi dạy học ở nhiều nơi cho tới năm 1945. Ông viết rất sớm: truyện đầu tay Kiếp hồng nhan viết năm 1920, in năm 1923.
Nghề dạy học đưa ông về nhiều tỉnh lẻ, sống gần làng xã, gần những ông lý, ông chánh, những phiên chợ, những vụ thu thuế. Chất liệu truyện của ông đến từ đó: không phải thế giới đô thị hào nhoáng, mà là cái nhếch nhác của bộ máy cai trị cấp thấp và sự khốn khổ của người nghèo thời thuộc địa.
Trước năm 1945, ngoài hàng trăm truyện ngắn, ông còn có nhiều tiểu thuyết: Tắt lửa lòng (1933), Lá ngọc cành vàng (1934), Cô giáo Minh (1936), Bước đường cùng (1938)... Nhưng chính truyện ngắn trào phúng mới là phần làm nên gương mặt riêng của ông.
Những truyện tiêu biểu
| Truyện | Năm (theo các thư mục) | Tình huống nghịch lý | Cười vào đâu |
|---|---|---|---|
| Răng con chó của nhà tư sản | 1929 | Một chuyện nhỏ của con chó nhà giàu được coi trọng hơn chuyện của người | Thói trọng của khinh người |
| Người ngựa, ngựa người | 1931 | Đêm giao thừa, người kéo xe và người khách cùng không có tiền | Cái nghèo trong ngày đáng lẽ vui nhất năm |
| Kép Tư Bền | tập truyện in 1935 | Người làm hài phải diễn cho khán giả cười trong lúc cha sắp mất | Kẻ mua vui vô tâm, nghề làm trò bị bóc lột |
| Tinh thần thể dục | 1939 | Dân làng bị ép đi xem đá bóng cho đủ số, kẻ trốn người đút lót | Phong trào hình thức của chính quyền thuộc địa |
Ngoài ra còn những truyện như Thật là phúc (1931), Oẳn tà roằn (1937), Phành phạch (1939), Đồng hào có ma... Nhiều tên truyện đã là một miếng hài: chữ "phúc" đặt cho chuyện bất hạnh, tiếng tượng thanh làm tên truyện.
Kép Tư Bền: tiếng cười của người làm hài
Trong Kép Tư Bền, nhân vật chính là một kép hài được khán giả mến mộ. Đúng hôm rạp đã quảng cáo buổi diễn của anh thì người cha ốm nặng. Buổi diễn đã được rao trước, chủ rạp không cho nghỉ, anh vẫn phải lên sân khấu. Anh càng cố pha trò, khán giả càng cười to; dưới lớp phấn là một người đang lo cho cha từng phút. Buổi diễn thành công. Anh về nhà thì cha đã mất.
Đây là một truyện về chính nghề gây cười, nên rất hợp để hiểu cơ chế trào phúng của Nguyễn Công Hoan:
- Hai lớp sân khấu: lớp ngoài là tiết mục hài khán giả thấy; lớp trong là bi kịch chỉ người đọc thấy. Người đọc đứng ở chỗ biết nhiều hơn khán giả trong truyện.
- Tiếng cười bị lật: mỗi tràng cười của khán giả trở thành một nhát đau. Đọc xong, người ta khó cười dễ dãi như trước.
- Đối tượng phê phán: không phải khán giả từng người, mà là cái cơ chế biến con người thành món hàng mua vui — chủ rạp, giao kèo, đồng tiền.
Người ngựa, ngựa người: Tết của hai người nghèo
Truyện đặt vào đêm ba mươi Tết, thời khắc mà ai cũng muốn về nhà. Một anh kéo xe chở một người đàn bà đi khắp phố tìm khách; chị ta hứa sẽ trả tiền khi kiếm được. Hai người nghèo kéo nhau đi, người này trông vào người kia, và cuối cùng chẳng ai có gì cho ai. Đến lúc pháo giao thừa nổ, cuộc đuổi bắt kết thúc trong một tình huống vừa buồn cười vừa thương.
Tên truyện là một phép chơi chữ: "người ngựa" là người làm thân trâu ngựa kéo xe, "ngựa người" là người bị coi như món hàng. Nghệ thuật ở đây là đặt cái khổ vào đúng khung cảnh vui nhất năm. Pháo nổ mừng năm mới thành phông nền cho một cảnh đời không có gì để mừng.
Tinh thần thể dục: cười một phong trào hình thức
Cuối thập niên 1930, chính quyền thuộc địa cổ động phong trào thể dục thể thao. Trong truyện, lệnh trên đưa xuống bắt làng phải cử đủ người đi xem một trận bóng đá. Dân nghèo đang lo miếng ăn, chẳng ai muốn bỏ việc đi xem. Người thì trốn, người thì xin miễn, người thì đút lót. Cuối cùng lý dịch phải bắt người giải đi, như giải phu đi làm xâu.
Cái cười nằm ở khoảng cách giữa tên gọi và thực chất: "tinh thần thể dục" vốn để nâng cao sức khoẻ, tinh thần, đến làng thì thành một thứ lao dịch mới. Nguyễn Công Hoan không cần bình luận; chỉ cần đặt chữ "tinh thần" lên đầu một câu chuyện bắt bớ.
Nghệ thuật trào phúng của Nguyễn Công Hoan
Tình huống là xương sống
Truyện của ông thường ngắn, ít miêu tả nội tâm, đi thẳng vào một tình huống "trái khoáy". Cả truyện là quá trình đẩy tình huống ấy tới cực điểm.
Kết bất ngờ, lật nghĩa
Cú chốt ở cuối truyện thường đảo ngược mọi thứ đã kể, giống câu chốt của một tiết mục hài. Đây là kỹ thuật ông dùng nhất quán, khiến truyện dễ nhớ, dễ kể lại.
Giọng kể lạnh
Người kể không khóc thay nhân vật, không mắng thay người đọc. Ông kể như ghi biên bản. Chính sự lạnh lùng ấy làm cái phi lý hiện ra rõ hơn.
Nhân vật như con rối
Quan lại, lý dịch, nhà giàu trong truyện ông thường không có chiều sâu tâm lý; họ cử động theo những sợi dây vô hình: tiền, sĩ diện, lệnh trên. Đó là lối biếm hoạ bằng chữ, gần với tranh vui trên báo cùng thời.
Ngôn ngữ đời thường
Câu văn ngắn, nhiều khẩu ngữ, nhiều tiếng tượng thanh. Truyện ông đọc to lên nghe như đang kể chuyện ở quán nước.
Đặt Nguyễn Công Hoan cạnh các cây bút cùng thời
Thập niên 1930 là thời của tiếng cười trên báo: thơ Tú Mỡ, tranh Lý Toét trên Phong Hoá, phóng sự và tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng (trong đó Số đỏ là một đỉnh cao riêng, được bàn ở wiki khác của hệ thống). Nguyễn Công Hoan góp vào đó thể loại truyện ngắn trào phúng với một công thức rất rõ: một tình huống, một cú lật, một nỗi đắng.
So với thơ trào phúng của Tú Xương hay Nguyễn Khuyến, truyện của ông ít chơi chữ, ít điển cố, nhưng có thêm thứ thơ khó làm được: một câu chuyện có đầu có cuối, có nhân vật đi từ cảnh này sang cảnh khác. Tiếng cười vì vậy đến chậm hơn, thường vào lúc người đọc gấp sách lại.
Góc nhìn hôm nay: đọc Nguyễn Công Hoan thế nào
- Bắt đầu bằng truyện ngắn: Kép Tư Bền, Người ngựa, ngựa người, Tinh thần thể dục là ba cửa vào dễ nhất, mỗi truyện chỉ đọc trong vài chục phút.
- Đọc kèm bối cảnh: biết qua phong trào thể dục thể thao cuối thập niên 1930, nghề kéo xe tay, các gánh hát thời ấy sẽ thấy truyện sắc hơn.
- Tìm tuyển tập: các tuyển truyện ngắn Nguyễn Công Hoan do NXB Văn học và các nhà xuất bản lớn in lại; nên chọn bản có lời giới thiệu và chú thích.
- Bài tập viết: chọn một tình huống trái khoáy trong đời thường hôm nay, kể nó trong năm trăm chữ bằng giọng thật tỉnh, để câu cuối lật lại mọi thứ. Đó là cách hiểu Nguyễn Công Hoan nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Công Hoan là ai?
Nguyễn Công Hoan (1903–1977) là nhà văn, nhà báo, quê Xuân Cầu, Văn Giang, Hưng Yên. Trước năm 1945 ông là nhà giáo và nổi tiếng với truyện ngắn trào phúng như Kép Tư Bền, Người ngựa ngựa người, Tinh thần thể dục, cùng các tiểu thuyết như Bước đường cùng.
Truyện Kép Tư Bền kể về điều gì?
Truyện kể về một kép hài nổi tiếng phải lên sân khấu pha trò cho khán giả cười trong khi cha anh ốm nặng ở nhà. Buổi diễn thành công, nhưng khi về thì cha đã mất. Truyện lật ngược tiếng cười của khán giả thành nỗi đau của người làm hài.
Ý nghĩa nhan đề Người ngựa, ngựa người là gì?
"Người ngựa" chỉ người kéo xe làm thân trâu ngựa, "ngựa người" chỉ người bị đem ra như món hàng. Nhan đề là phép chơi chữ đảo trật tự từ, nói lên cảnh hai người nghèo cùng khổ trong đêm giao thừa.
Truyện Tinh thần thể dục châm biếm điều gì?
Truyện châm biếm phong trào thể dục thể thao hình thức của chính quyền thuộc địa cuối thập niên 1930. Dân nghèo bị ép đi xem đá bóng cho đủ số, kẻ trốn người đút lót, cuối cùng bị bắt giải đi, làm cái tên "tinh thần thể dục" thành mỉa mai.
Đặc điểm truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan là gì?
Truyện thường dựng trên một tình huống nghịch lý, kể bằng giọng lạnh và gọn, nhân vật quyền thế được vẽ như con rối, và kết thúc bằng một cú lật bất ngờ. Tiếng cười của ông thường kèm vị đắng về thân phận người nghèo.
