Mr. Bean: vì sao hài không lời của Rowan Atkinson đi khắp thế giới

Mr. Bean là nhân vật hài gần như không nói do diễn viên Rowan Atkinson tạo ra và thủ vai, cùng biên kịch Richard Curtis xây dựng thành loạt phim truyền hình phát trên kênh ITV của Anh từ ngày 1 tháng 1 năm 1990 đến năm 1995, gồm mười bốn tập chính. Vì gây cười chủ yếu bằng hình ảnh, Mr. Bean đi được khắp thế giới mà không cần dịch, trở thành một trong những nhân vật hài truyền hình được biết đến rộng rãi nhất. Sau loạt phim là phim điện ảnh Bean (1997), Mr. Bean's Holiday (2007) và loạt phim hoạt hình.

Bài này giải thích vì sao một người đàn ông gần như không nói lại làm cả thế giới cười, phân tích những cảnh kinh điển, so sánh Mr. Bean với truyền thống hài câm trước đó, và rút ra vài bài học cho người làm hài không lời hôm nay.

Nhân vật ra đời từ sân khấu

Rowan Atkinson phát triển những nét đầu tiên của nhân vật từ những năm còn diễn hài ở sân khấu sinh viên và các chương trình tạp kỹ cuối thập niên 1970, đầu thập niên 1980: một người đàn ông ít lời, lúng túng, làm mọi việc theo cách không ai làm. Cùng với Richard Curtis, ông đưa nhân vật lên truyền hình năm 1990.

Mỗi tập phim dài khoảng nửa giờ, thường gồm hai ba tình huống lớn: Mr. Bean đi thi, đi nhà thờ, đi bãi biển, đi bể bơi, đón Giáng sinh, sửa nhà, đi khách sạn, đến nha sĩ. Không có cốt truyện xuyên suốt; mỗi tập là một chuỗi thử thách nhỏ của đời thường mà Mr. Bean giải quyết theo cách riêng.

Trong đoạn mở đầu quen thuộc của loạt phim, Mr. Bean rơi từ trên trời xuống một con phố vắng dưới luồng sáng, kèm tiếng một dàn hợp xướng hát bằng tiếng Latin: "Ecce homo qui est faba", nghĩa là "Kìa người đàn ông là hạt đậu". Nhạc do Howard Goodall soạn, do ca đoàn nhà thờ Southwark ở London hát. Ngay đoạn mở đầu đã nói lên tinh thần của nhân vật: một sinh vật kỳ lạ, không rõ từ đâu đến, được giới thiệu với vẻ trang trọng thái quá.

Mr. Bean là ai: một đứa trẻ trong thân người lớn

Atkinson từng mô tả Mr. Bean như một đứa trẻ trong thân xác người lớn. Đặc điểm ấy giải thích gần như mọi hành vi của nhân vật:

• Ích kỷ một cách hồn nhiên. Mr. Bean chen hàng, giành chỗ, lấy đồ của người khác mà không hề áy náy, như trẻ con chưa học phép lịch sự.
• Sáng tạo vô lý. Anh ta giải quyết mọi vấn đề bằng cách kỳ quặc nhất có thể: thay quần bơi ngay trên bãi biển mà không cần cởi quần dài, sơn cả căn phòng trong một tích tắc.
• Thế giới riêng. Người bạn thân nhất của Mr. Bean là một con gấu bông. Anh ta nói chuyện với nó, đắp chăn cho nó, có lúc trút giận lên nó.
• Gần như không nói. Mr. Bean chỉ lẩm bẩm vài âm, vài chữ. Mọi thứ khán giả cần biết đều nằm trên gương mặt và cơ thể.

Khán giả cười Mr. Bean vì thấy trong anh ta chính những ý nghĩ ích kỷ, trẻ con mà người lớn chúng ta thường giấu đi. Anh ta làm thay ta những điều ta chỉ dám nghĩ.

Những cảnh thành kinh điển

Phòng thi: hài của sự giấu giếm

Cảnh phòng thi trong tập đầu tiên là một bài giảng thu nhỏ về hài không lời. Mr. Bean muốn chép bài của người bên cạnh. Mỗi lần liếc sang, anh ta phải giả vờ làm một việc khác: gãi tai, ngắm trần, gọt bút chì. Người bên cạnh cũng bắt đầu nghi ngờ, và cả hai thành một màn đối đáp bằng ánh mắt. Khán giả biết hết, nhân vật thì cứ tưởng mình kín đáo. Khoảng cách giữa điều khán giả biết và điều nhân vật tưởng chính là nguồn cười.

Ghế bành trên mui xe: logic trẻ con đến tận cùng

Ở tập về sửa nhà, Mr. Bean mua một chiếc ghế bành mà xe không chở được. Giải pháp của anh ta là buộc ghế lên mui xe, rồi ngồi trên ghế, điều khiển xe bằng những sợi dây và chiếc cán chổi nối xuống chân ga, chân phanh. Ý tưởng hoàn toàn vô lý nhưng được thực hiện cực kỳ nghiêm túc và khéo léo. Đó là "logic trẻ con": muốn ngồi ghế êm thì ngồi luôn, còn chuyện lái xe thì tính sau.

Chiếc xe, gấu bông và chiếc xe ba bánh

Một số đồ vật thành bạn diễn quen thuộc của Mr. Bean. Chiếc ô tô Mini nhỏ màu xanh, cửa khoá bằng ổ khoá móc, là phương tiện cho rất nhiều miếng hài: thay đồ trong xe, đánh răng trong lúc lái. Con gấu bông là "người bạn" duy nhất. Và một chiếc xe ba bánh màu xanh dương xuất hiện ở nhiều tập, lần nào cũng bị Mr. Bean vô tình làm lật nhào. Miếng hài lặp lại này là kiểu "câu cửa miệng bằng hình ảnh": khán giả vừa thấy chiếc xe ba bánh là đã cười chờ.

Mr. Bean trong truyền thống hài câm

Mr. Bean thường được xem là người thừa kế của phim hài câm và của Monsieur Hulot của Jacques Tati. Nhưng có những điểm khác đáng chú ý:

Cận cảnh khuôn mặt là thứ truyền hình làm tốt hơn màn ảnh rộng thời phim câm, và Atkinson khai thác nó tối đa: một cái nhướn mày, một cái nhếch môi đủ thay cả một câu thoại.

Đi khắp thế giới

Vì gần như không có lời, Mr. Bean được phát ở rất nhiều nước mà không cần lồng tiếng. Khán giả Việt Nam cũng quen thuộc với nhân vật qua truyền hình và băng đĩa từ thập niên 1990. Sau loạt phim truyền hình là hai phim điện ảnh, Bean (1997) và Mr. Bean's Holiday (2007), cùng loạt phim hoạt hình bắt đầu từ năm 2002.

Năm 2012, trong lễ khai mạc Thế vận hội London, Rowan Atkinson xuất hiện trong vai Mr. Bean, chơi đi chơi lại một nốt nhạc trên đàn phím cùng Dàn nhạc Giao hưởng London trong bản nhạc nổi tiếng của phim Chariots of Fire, rồi mơ màng tưởng tượng mình tham gia cảnh chạy trên bãi biển của phim. Màn diễn được khán giả nhiều nước nhận ra ngay, cho thấy sức lan toả của một nhân vật không cần lời.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ Mr. Bean

• Bắt đầu từ một tình huống đời thường: đi thi, đi bơi, mua đồ, đón Giáng sinh. Mr. Bean không cần bối cảnh lạ, chỉ cần một cách giải quyết lạ.
• Cho nhân vật một logic riêng và giữ đúng logic ấy. Mr. Bean không ngớ ngẩn ngẫu nhiên; anh ta có lý của mình và theo đến cùng.
• Để khán giả biết nhiều hơn nhân vật. Cảnh phòng thi cười được vì khán giả thấy cả hai phía.
• Lặp lại có chủ đích. Chiếc xe ba bánh bị lật mỗi tập là bài học về cách xây một miếng hài lặp qua thời gian.
• Bài tập cho học sinh, người diễn: chọn một việc rất nhỏ như mở một gói bánh khó xé, diễn trong một phút không lời, mỗi lần thử một cách vô lý hơn. Đó là một tiểu phẩm kiểu Mr. Bean thu nhỏ.