Lý Toét, Xã Xệ là ai: nhân vật tranh vui báo Phong Hoá

Lý Toét và Xã Xệ là hai nhân vật tranh vui trên tuần báo Phong Hoá (1932–1936) và sau đó là Ngày Nay, đại diện cho kiểu chức dịch nhà quê lúng túng giữa thành phố đang đổi mới. Lý Toét gầy, búi tó, lúc nào cũng cầm ô; Xã Xệ béo tròn, đầu hói. Các tư liệu thường ghi Nhất Linh là người dựng hình Lý Toét; còn người vẽ Xã Xệ đầu tiên thì nguồn ghi khác nhau. Họ được coi là những nhân vật hư cấu sống lâu đầu tiên của báo chí Việt Nam.

Ra đời trên trang báo Phong Hoá

Khi nhóm Tự Lực văn đoàn nắm tờ Phong Hoá từ số 14 (tháng 9 năm 1932), tờ báo đổi hẳn sang giọng trào phúng. Ngoài thơ của Tú Mỡ, báo cần một gương mặt để người đọc nhận ra ngay mỗi tuần. Lý Toét ra đời trong hoàn cảnh ấy.

Theo các tư liệu tổng hợp, Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam, ký tên vẽ là Đông Sơn) là người dựng nên hình Lý Toét, có thể lấy cảm hứng từ một tranh vui đăng trên báo khác năm 1931. Lý Toét xuất hiện trên Phong Hoá khoảng năm 1933. Xã Xệ ra sau một chút, khoảng đầu năm 1934; có tài liệu ghi họa sĩ Nguyễn Gia Trí (ký Rigt) là người dựng hình Xã Xệ và Bang Bạnh, có tài liệu lại ghi Lê Minh Đức (ký Bút Sơn). Chỗ này còn khác nhau giữa các nguồn, nên người viết nghiêm túc thường chỉ ghi "nhóm họa sĩ của Phong Hoá".

Chính vì tranh vẽ theo nhân vật chứ không theo người vẽ, nhiều tay bút đã cùng vẽ Lý Toét: Nhất Linh, Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân (ký Tô Tử), Nguyễn Cát Tường, Lê Minh Đức, cả bạn đọc gửi tranh về. Nhân vật thuộc về tờ báo, không thuộc về một cây bút.

Chân dung ba nhân vật

Tên của họ ghép chức dịch làng xã với một nét tả hình: "Lý" là lý trưởng, "Xã" là chức xã, "Bang" là một chức hành chính thời thuộc địa. Người đọc thời ấy chỉ cần nghe tên là hình dung ra ngay một ông chức sắc nhà quê.

Cặp một gầy một béo là công thức hài lâu đời trên thế giới. Có nhà nghiên cứu so cặp Lý Toét – Xã Xệ với cặp Laurel và Hardy của điện ảnh Mỹ, vốn được khán giả Việt thời ấy biết tới. Dù có ảnh hưởng hay không, nguyên tắc vẫn vậy: hai thân hình tương phản đặt cạnh nhau đã đủ buồn cười trước khi nói câu nào.

Lý Toét cười vì đâu

Mỗi tranh thường là một khung hình kèm vài dòng thoại. Tình huống lặp đi lặp lại theo vài mẫu:

• Quê ra tỉnh: Lý Toét gặp những thứ mới ở Hà Nội — xe điện, ô tô, đèn điện, công sở, luật lệ thành phố — và hiểu sai theo cách của mình. Cái cười đến từ sự lệch giữa lối nghĩ làng xã và nhịp sống đô thị.
• Làm sang hụt: ông muốn tỏ ra văn minh, ra dáng người tỉnh, nhưng lộ ngay cái quê ở một chi tiết nhỏ.
• Mê tín: ông đối diện một hiện tượng khoa học và giải thích bằng ma quỷ, bùa chú.
• Chức dịch: trong làng, ông là người có quyền, hách dịch với dân, nhưng lên tỉnh thì khúm núm trước bất cứ ai mặc đồng phục.

Mẫu cuối cùng cho thấy Lý Toét không đơn giản là "người nhà quê". Ông là một chức dịch: kẻ có chút quyền ở làng. Tiếng cười của Phong Hoá vì vậy vừa nhắm vào lề lối cũ — hủ tục, mê tín, quan liêu làng xã — vừa có lúc quay lại cười cả cái "văn minh" nửa vời của thành phố thuộc địa. Theo các nhà nghiên cứu, chủ đề xuyên suốt là cuộc va chạm giữa truyền thống và hiện đại.

Một nhân vật được cả xã hội mượn dùng

Lý Toét thành công đến mức vượt ra khỏi trang báo:

• Các báo cạnh tranh, như Trung Bắc tân văn, tạo ra nhân vật na ná để kéo người đọc.
• Nhân vật được đưa lên sân khấu chèo, tuồng, cải lương và các màn đối đáp.
• Cái tên "Lý Toét" trở thành danh từ chung trong lời nói, chỉ người quê mùa lúng túng trước cái mới.
• Lý Toét còn trở lại trên các số báo Tết của Ngày Nay cuối thập niên 1930, khi cả nhóm đã chuyển sang tờ báo mới.

Giới nghiên cứu nước ngoài viết về đô thị Việt Nam thập niên 1930 coi Lý Toét là một nhân vật quan trọng để hiểu cách người Hà Nội thời ấy tự nhìn mình giữa cũ và mới.

Những tranh cãi quanh Lý Toét

Ngay từ thời ấy đã có người cho rằng tranh Lý Toét chế giễu người nông dân, coi thường nông thôn. Ý kiến này đáng suy nghĩ. Nhìn kỹ, đối tượng chính của tranh là chức dịch và hủ tục, không phải người nông dân nghèo; nhưng cách vẽ ông lý quê mùa, lúng túng cũng dễ trượt sang việc cười chính cái quê. Đọc Lý Toét hôm nay, nên để ý ranh giới ấy:

• Cười thói hách dịch, mê tín, sĩ diện: là trào phúng.
• Cười giọng nói, quần áo, sự nghèo của người quê: là cười người yếu thế, không còn là trào phúng nữa.

Chính Phong Hoá cũng không đứng hẳn về phía "văn minh" thành phố. Nhóm Tự Lực có những bài, những tranh giễu thói Tây hoá lố bịch không kém. Đặt Lý Toét cạnh những bài ấy mới thấy hết ý đồ của tờ báo: cười mọi sự lố, ở cả hai đầu.

Lý Toét và dòng trào phúng trước đó

Nếu đặt Lý Toét vào dòng chảy trào phúng Việt, có thể thấy một sự nối tiếp:

• Thơ Học Lạc cuối thế kỷ 19 đã giễu bọn hương chức, hội tề dốt nát ở làng quê Nam Bộ.
• Thơ Tú Xương giễu cảnh phố thị Nam Định đang đổi đời.
• Hề chèo từ lâu đã có những vai lý dịch, quan viên bị đem ra cười trên chiếu chèo.

Lý Toét mang những kiểu người ấy sang một phương tiện mới — tranh in trên báo — và lặp lại hằng tuần cho đến khi người đọc coi ông như người quen. Đó là bước chuyển từ "bài thơ trào phúng" sang "nhân vật trào phúng định kỳ", điều mà báo chí thế giới đã làm từ thế kỷ 19.

Góc nhìn hôm nay: xem Lý Toét ở đâu

• Báo gốc: các số Phong Hoá, Ngày Nay được lưu ở Thư viện Quốc gia Việt Nam và một số kho lưu trữ số hoá báo xưa. Xem tranh trong trang báo gốc, cạnh tin tức cùng tuần, mới hiểu vì sao người đọc thời ấy cười.
• Sách: các công trình về Tự Lực văn đoàn và báo chí Hà Nội thập niên 1930 thường in lại một số tranh; các nghiên cứu tiếng Anh về đô thị Việt Nam thời thuộc địa cũng bàn riêng về Lý Toét.
• Tập vẽ: thử dựng một cặp nhân vật tương phản cho lớp học hay câu lạc bộ — một cao một thấp, một vội một chậm — và đặt họ vào tình huống gặp một thứ mới. Giữ nguyên tắc: cười tình huống và thói xấu, không cười giọng nói hay hoàn cảnh của ai.