Lẩy Kiều, nhại Kiều: Truyện Kiều trong tiếng cười dân gian

Lẩy Kiều là nhặt một câu trong Truyện Kiều của Nguyễn Du đặt vào một tình huống đời thường để nói thay ý mình; nhại Kiều là giữ khuôn câu Kiều quen thuộc nhưng thay chữ để nói chuyện khác. Cả hai đều gây cười nhờ một điều: người Việt thuộc Kiều đến mức chỉ cần nghe nửa câu đã nhớ bản gốc, nên khoảng cách giữa câu gốc và tình huống mới tự bật ra tiếng cười. Đây là một trong những lối đùa có học mà bình dân nhất của tiếng Việt.

Vì sao Truyện Kiều thành "kho" để đùa

Truyện Kiều có 3.254 câu lục bát. Suốt hơn hai trăm năm, nó được ngâm, được kể, được học thuộc ở mọi tầng lớp — từ nhà nho đến người buôn bán, người không biết chữ. Ca dao còn ghi lại vị trí ấy:

Làm trai biết đánh tổ tôm,

Uống chè mạn hảo, ngâm nôm Thúy Kiều.

Và cả lời cảnh báo nửa đùa nửa thật:

Đàn ông chớ kể Phan Trần,

Đàn bà chớ kể Thúy Vân Thúy Kiều.

Một văn bản ai cũng thuộc là điều kiện lý tưởng cho lối đùa dựa trên trích dẫn. Người nói không cần giải thích; người nghe tự đối chiếu. Đến năm 1924, khi Phạm Quỳnh nói câu nổi tiếng "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn" trong lễ kỷ niệm Nguyễn Du, Truyện Kiều đã là "tài sản chung" của cả cộng đồng nói tiếng Việt — và tài sản chung thì ai cũng có quyền đem ra đùa.

Năm cách chơi với câu Kiều

Bài này tập trung vào hai lối gây cười rõ nhất: lẩy và nhại.

Lẩy Kiều: một câu cũ cho một chuyện mới

Cơ chế của lẩy Kiều giống trích dẫn trong tiếng Anh hay trích Kinh Thi trong văn Hán: lấy một câu có sẵn, gắn vào hoàn cảnh khác. Cái cười đến từ việc người nghe vừa hiểu nghĩa trước mắt, vừa nhớ cảnh gốc trong Kiều. Hai lớp nghĩa chồng lên nhau.

Mấy câu Kiều hay bị "lẩy" trong đời thường:

• "Cò kè bớt một thêm hai" — gốc là cảnh Mã Giám Sinh mặc cả mua Kiều. Ngày nay người ta lẩy câu này mỗi khi trả giá ở chợ, và người nghe biết ngay đó là lời trêu cái kiểu mặc cả chi li.
• "Ghế trên ngồi tót sỗ sàng" — cũng là Mã Giám Sinh. Lẩy khi ai đó vào ngồi chỗ trang trọng mà không được mời.
• "Ngày xuân con én đưa thoi / Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi" — lẩy khi than thời gian trôi nhanh, nhất là những ngày cuối năm.
• "Rằng: hay thì thật là hay / Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào" — gốc là lời Kim Trọng khen tiếng đàn. Lẩy nửa đầu để khen, cố tình bỏ nửa sau, là cách khen mà người nghe tinh ý biết có ý khác.
• "Trước thầy sau tớ lao xao" — lẩy khi một người đến kèm cả đoàn tuỳ tùng, rườm rà.

Để ý: những câu bị lẩy nhiều nhất để đùa lại thường đến từ các đoạn mà chính Nguyễn Du đã viết bằng giọng châm biếm — chân dung Mã Giám Sinh "Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao", cảnh "Cò kè bớt một thêm hai / Giờ lâu ngã giá vàng ngoài bốn trăm". Nguyễn Du là người đầu tiên cười trong Truyện Kiều; người đời sau chỉ nối tiếp.

Tú Xương lẩy Kiều để tự khen

Nhà thơ trào phúng cũng dùng lối này. Trong một bài hát nói, Tú Xương kể chuyện mình viết câu đối Tết dán lên cột rồi hỏi vợ xem hay hay dở, và để bà trả lời:

Thưa rằng: hay thật là hay,

Chẳng hay sao lại đỗ ngay tú tài.

Câu đầu nhại thẳng câu Kiều "Rằng: hay thì thật là hay". Người đọc nhớ vế sau của câu gốc — "Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào" — nên lời khen của bà Tú tự nhiên mang vị đắng. Câu thứ hai tung cú chốt: cái "hay" chỉ đủ để đỗ tú tài, bậc thấp nhất, sau nhiều lần thi. Tự khen, tự giễu, lẩy Kiều, cùng lúc trong hai câu.

Nhại Kiều: giữ nhịp, thay chữ

Nhại Kiều đi xa hơn lẩy Kiều. Người nhại giữ khuôn sáu tám và vài chữ then chốt, thay phần còn lại bằng chuyện của mình. Muốn nhại thành công cần ba điều:

1. Chọn câu ai cũng thuộc. Nhại một câu ít người nhớ thì không ai nhận ra.
2. Giữ đủ "dấu vết" của câu gốc: nhịp, vần, vài chữ đầu.
3. Thay bằng chuyện thật nhỏ, thật đời thường. Độ chênh giữa giọng Kiều trang trọng và chuyện vụn vặt chính là tiếng cười.

Ví dụ tự viết, theo đúng cơ chế ấy:

Trăm năm trong cõi học trò,

Chữ thi chữ ngủ khéo là ghét nhau.

Gốc là hai câu mở đầu nổi tiếng nhất của Truyện Kiều: "Trăm năm trong cõi người ta / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau". Bản nhại giữ nguyên khung, chỉ đổi "người ta" thành "học trò", "tài" và "mệnh" thành "thi" và "ngủ". Nỗi bi kịch tài – mệnh của Thúy Kiều bị hạ xuống thành chuyện mùa thi mất ngủ, và người đọc cười vì vẫn nghe rõ âm vang câu gốc.

Một ví dụ khác:

Đầu tuần hai bữa kiểm tra,

Toán là môn trước, Văn là môn sau.

Gốc: "Đầu lòng hai ả tố nga / Thúy Kiều là chị em là Thúy Vân". Hai chị em xinh đẹp bị thay bằng hai bài kiểm tra — sự hạ bậc đột ngột ấy là miếng hài.

Ranh giới của nhại Kiều

Trong dân gian có không ít bản nhại Kiều thô tục, lợi dụng những câu Kiều có thể hiểu theo hai nghĩa. Chúng tồn tại, nhưng không phải phần đáng giữ của lối đùa này. Vài nguyên tắc khiến nhại Kiều vẫn thanh:

• Nhại để cười tình huống của mình (thi cử, đi làm, Tết nhất), không nhại để bôi bác Thúy Kiều hay hạ thấp nỗi khổ của nhân vật.
• Không nhắm vào một người thật cụ thể đang có mặt, nhất là người không có cơ hội đáp lại.
• Tránh hẳn lối nghĩa kép tục; nó dễ bật cười nhưng làm câu Kiều mất giá.

Cũng nên phân biệt với vịnh Kiều nghiêm túc. Nhiều nhà nho từng làm thơ khen hoặc chê nàng Kiều — tương truyền Nguyễn Công Trứ có bài chê nặng lời — nhưng đó là bình luận đạo đức, không phải lối đùa.

Góc nhìn hôm nay: lẩy Kiều vẫn sống

Ngày nay, người ta vẫn lẩy Kiều trong lời nói, trong tít báo, trong bài phát biểu đám cưới, trong tin nhắn chúc Tết. Mỗi lần có ai nói "cò kè bớt một thêm hai" khi mặc cả, Nguyễn Du lại được trích dẫn mà không ai cần ghi nguồn.

• Đọc lại Kiều để có "vốn": những đoạn hay bị lẩy nhất là đoạn mở đầu, đoạn Mã Giám Sinh mua Kiều, đoạn Thúc Sinh – Hoạn Thư. Đọc bản có chú giải của các nhà nghiên cứu uy tín để hiểu đúng nghĩa từng câu.
• Bói Kiều dịp Tết: tục giở Kiều đầu năm vẫn còn ở nhiều gia đình — cứ coi như một cách đọc lại Kiều cho vui, không phải để đoán vận thật.
• Tập nhại: chọn hai câu Kiều quen thuộc, giữ khung, thay bằng chuyện ở lớp hay ở nhà. Đọc cho người khác nghe; nếu họ nhận ra câu gốc và bật cười, bạn đã nhại đúng.
• Tìm hiểu thêm: Khu lưu niệm Nguyễn Du ở Tiên Điền (Hà Tĩnh) trưng bày nhiều bản Kiều và tư liệu về đời sống của tác phẩm trong dân gian.