Jacques Tati và Monsieur Hulot: hài ít lời của điện ảnh Pháp

Jacques Tati (1907–1982) là đạo diễn, diễn viên hài người Pháp, cha đẻ của nhân vật Monsieur Hulot, một quý ông cao lênh khênh, lịch sự, lúc nào cũng vô tình gây ra hỗn loạn. Hulot xuất hiện lần đầu trong Les Vacances de M. Hulot (Kỳ nghỉ của ông Hulot, 1953), rồi trở lại trong Mon Oncle (1958), Playtime (1967) và Trafic (1971). Phim của Tati gần như không có thoại, gây cười bằng âm thanh, khung hình rộng và những chi tiết nhỏ mà người xem phải tự phát hiện.

Bài này kể Tati đến với điện ảnh thế nào, phân tích lối hài rất riêng của ông, đi qua từng phim có Hulot, và giải thích vì sao nhiều người làm hài hôm nay vẫn coi Tati là một người thầy.

Từ kịch câm thể thao đến điện ảnh

Trước khi làm phim, Tati nổi tiếng trên sân khấu tạp kỹ Pháp với những tiết mục kịch câm mô phỏng các môn thể thao: người thủ môn, tay quần vợt, kỵ sĩ, người câu cá. Không cần đồ nghề, chỉ bằng cơ thể, ông làm khán giả "thấy" quả bóng, con ngựa, cây cần câu. Kỹ năng quan sát dáng điệu con người ấy sẽ là nền móng cho toàn bộ điện ảnh của ông.

Phim dài đầu tay của Tati là Jour de fête (Ngày hội, 1949). Ông đóng vai François, anh đưa thư ở một làng quê Pháp, sau khi xem phim tài liệu về ngành bưu chính Mỹ hiện đại thì quyết định đưa thư "kiểu Mỹ": nhanh, hiệu quả, đạp xe như bay, với những hậu quả dễ đoán. Chủ đề con người lạc lõng trước sự hiện đại đã xuất hiện ngay từ phim đầu tiên.

Monsieur Hulot: nhân vật đứng bên lề chính phim của mình

Hulot là một trong những nhân vật hài lạ nhất điện ảnh. Ông hầu như không nói, không có tiểu sử, không có mục đích lớn. Ông tử tế, lúng túng, đi đứng với dáng nhún nhảy, và mọi thứ xung quanh ông cứ thế lệch đi một chút.

Điều đặc biệt là Hulot không phải lúc nào cũng ở trung tâm. Nhiều miếng hài xảy ra với người khác, ở góc khung hình, trong khi Hulot đang ở chỗ khác. Ông giống một chất xúc tác hơn là một nhân vật chính truyền thống. Tati muốn khán giả nhìn ra rằng cái buồn cười có ở khắp nơi trong đời sống thường ngày, không chỉ ở danh hài.

Kỳ nghỉ của ông Hulot (1953)

Phim kể về một mùa hè ở một khách sạn ven biển nước Pháp. Không có cốt truyện theo nghĩa thông thường: chỉ là chuỗi ngày nghỉ của những vị khách, ăn uống đúng giờ, tắm biển, đi dạo, nghe đài, và một ông Hulot đến bằng chiếc xe cũ kêu lạch bạch, vô tình làm xáo trộn trật tự nhỏ bé ấy.

Những miếng hài nhớ mãi:

• Cánh cửa phòng ăn mỗi lần đóng mở lại phát ra một tiếng "phựt" rất đặc biệt. Tiếng động lặp lại suốt phim thành một nhịp hài.
• Cú giao bóng quần vợt kỳ quặc của Hulot, thoạt nhìn vụng về mà không ai đỡ được.
• Chiếc thuyền kayak gập đôi giữa sóng như một cái hàm cá mập.
• Đêm pháo hoa mà Hulot vô tình châm cả kho, làm cả khu nghỉ dưỡng thức giấc.

Phim được quay ở bãi biển Saint-Marc-sur-Mer, vùng Bretagne. Khách sạn trong phim vẫn còn, và trên bãi biển có tượng kỷ niệm nhân vật Hulot.

Mon Oncle (1958): hai ngôi nhà, hai thế giới

Trong Mon Oncle (Ông chú của tôi), Hulot sống trong một khu phố cũ lộn xộn mà ấm áp. Em gái ông và người chồng giàu có sống trong biệt thự Arpel, một ngôi nhà hiện đại toàn đường thẳng, mọi thứ bấm nút, có đài phun nước hình con cá chỉ bật lên khi có khách quan trọng. Đứa cháu trai thích theo ông chú đi chơi hơn là ở trong ngôi nhà bóng loáng ấy.

Ngôi nhà trong phim gần như là một nhân vật: cửa gara tự động nhốt chủ nhân, chiếc ghế sofa không ai ngồi thoải mái được, lối đi lát đá mà khách phải nhảy từng bước. Tati châm biếm nhẹ nhàng nỗi mê hiện đại, không phải để chống lại nó, mà để hỏi: những thứ tiện nghi ấy có làm ta vui hơn không?

Mon Oncle đoạt Giải đặc biệt của Ban giám khảo tại Liên hoan phim Cannes 1958 và giải Oscar Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất. Đây là thành công lớn nhất của Tati khi còn sống.

Playtime (1967): một thành phố dựng để đùa

Playtime là dự án tham vọng nhất của Tati. Ông cho dựng gần Paris cả một khu phố bằng kính và thép, giới làm phim quen gọi là "Tativille", với những toà nhà văn phòng, đường xá, sân bay, nhà hàng. Phim quay trên phim nhựa khổ 70mm để khán giả thấy được mọi chi tiết trong khung hình rộng.

Trong một Paris hiện đại toàn kính, các danh thắng nổi tiếng chỉ hiện lên như hình phản chiếu thoáng qua trên cửa kính. Hulot lạc giữa những văn phòng như mê cung, rồi cùng hàng trăm người dự đêm khai trương một nhà hàng sang trọng chưa làm xong, nơi mọi thứ dần sụp đổ một cách vui vẻ.

Phim gần như không có nhân vật chính: có những cảnh khung hình chứa hàng chục miếng hài cùng lúc, ở tiền cảnh, hậu cảnh, góc trái, góc phải. Người xem phải tự chọn nhìn đâu, và xem lại lần nào cũng phát hiện thêm. Khi ra mắt, Playtime tốn kém và không thu hồi được vốn, đẩy Tati vào khó khăn tài chính. Ngày nay, nhiều nhà phê bình xem nó là kiệt tác của ông.

Bảng tóm tắt các phim của Tati

Lối hài của Tati: ba bài học

Âm thanh là một nhân vật

Phim Tati có rất ít thoại, và thoại thường được để nhỏ, lẫn vào nền như tiếng ồn. Ngược lại, tiếng động được thiết kế kỹ lưỡng: tiếng cửa, tiếng bước chân trên sàn, tiếng ghế da xì hơi, tiếng xe kêu lạch bạch. Âm thanh không minh hoạ hình ảnh, mà tự nó gây cười.

Khung hình rộng, để khán giả tự tìm

Tati hiếm khi dùng cận cảnh để chỉ cho khán giả "đây là chỗ buồn cười". Ông đặt máy xa, cho nhiều thứ cùng xảy ra, tin rằng khán giả đủ tinh để tự phát hiện. Đây là một sự tôn trọng người xem, và cũng là lý do phim ông càng xem lại càng hay.

Cười nhẹ, không ác ý

Tiếng cười của Tati không chĩa vào một đối tượng để hạ bệ. Ông cười với con người trong hệ thống: người bị cánh cửa tự động làm khó, người cố giữ lịch sự trong nhà hàng đang đổ. Ai cũng có thể thấy mình trong đó, nên không ai thấy bị xúc phạm.

Di sản: từ Mr. Bean đến phim hoạt hình

Hulot thường được nhắc là một trong những nguồn cảm hứng của các nhân vật hài ít lời về sau, trong đó có Mr. Bean của Rowan Atkinson. Năm 2010, đạo diễn hoạt hình Sylvain Chomet làm phim L'Illusionniste (Nhà ảo thuật) dựa trên một kịch bản Tati viết nhưng chưa bao giờ quay, nhân vật chính được vẽ theo dáng dấp của chính Tati.

Góc nhìn hôm nay: xem Tati thế nào

• Bắt đầu bằng Kỳ nghỉ của ông Hulot: nhịp thong thả như một kỳ nghỉ thật, hợp xem vào một buổi chiều.
• Rồi Mon Oncle, phim có câu chuyện rõ nhất, hợp xem cùng trẻ em.
• Để dành Playtime cho màn hình lớn nhất có thể; xem trên điện thoại là mất phần lớn miếng hài.
• Với người làm hài: xem một cảnh Tati với mắt nhắm, chỉ nghe tiếng. Rồi xem lại có hình mà tắt tiếng. Hai lần xem ấy cho thấy ông chia việc gây cười giữa âm thanh và hình ảnh ra sao.