Hai lớp tuồng hài được học nhiều nhất hiện nay là Huyện Trìa xử án và lớp Thị Hến bày mưu cho ba người đàn ông mắc lỡm, đều trích từ vở Nghêu Sò Ốc Hến và có trong các bộ sách Ngữ văn 10. Lớp thứ nhất cười một phiên toà mà quan xử theo cảm tình chứ không theo lẽ phải. Lớp thứ hai cười chính những ông quan, ông thầy ấy khi họ lén lút tìm đến nhà Thị Hến và bị chị cho lộ mặt. Đọc nối hai lớp, người học thấy được toàn bộ cơ chế gây cười của tuồng đồ.
Bài này là một hướng dẫn đọc: tóm tắt diễn biến bằng lời thường, chỉ ra các thủ pháp, và gợi ý cách viết bài phân tích. Lời thoại cụ thể nên đọc trong sách giáo khoa, vì các bản in có thể khác nhau đôi chút.
Vị trí hai lớp trong vở
Nghêu Sò Ốc Hến là vở tuồng hài khuyết danh. Văn bản phổ biến do Hoàng Châu Ký chỉnh lý, gồm ba hồi. Mạch chung: tên trộm Ốc nhờ thầy bói Nghêu gieo quẻ, trộm của nhà Trùm Sò rồi bán cho Thị Hến; vợ chồng Trùm Sò kiện Thị Hến lên huyện. Huyện Trìa xử án là cảnh xử vụ kiện ấy. Lớp mắc lỡm diễn ra sau đó, khi những kẻ mê Thị Hến tìm cách gặp riêng chị.
Tên các lớp có thể khác nhau giữa các bộ sách: có bộ đặt là Mắc mưu Thị Hến, có bộ đặt là Huyện Trìa, Đề Hầu, Thầy Nghêu mắc lỡm Thị Hến. Cùng một tình huống, tên gọi theo người biên soạn.
Lớp thứ nhất: Huyện Trìa xử án
Diễn biến, kể bằng lời thường
- Huyện Trìa ra mắt bằng một đoạn tự giới thiệu đầy tự mãn. Ngay trong lời khoe ấy đã lộ ra thói ham tiền và tính hời hợt của ông.
- Đề Hầu đưa các bên vào công đường. Giữa hai người, quan và thầy đề, đã có sự nghi kỵ: mỗi người biết rõ cái xấu của người kia.
- Vợ chồng Trùm Sò trình bày việc mất của. Lời kêu của họ hầu như không được quan và thầy đề để tâm.
- Thị Hến xuất hiện. Quan huyện động lòng trước người đàn bà góa trẻ đẹp, thầy đề cũng vậy.
- Vụ án được xử nghiêng hẳn về phía Thị Hến mà không xét hỏi kỹ. Vợ chồng Trùm Sò ra về tay trắng, ấm ức.
Các thủ pháp gây cười
- Tự giới thiệu tự lộ. Nhân vật tự khen mình, nhưng mỗi lời khen là một lời tự tố. Đây là thủ pháp quen của sân khấu cổ: để nhân vật xấu tự phơi bày mà không cần ai tố cáo.
- Lời nói riêng (bàng thoại). Đề Hầu có những câu nói riêng, khán giả nghe được mà quan huyện thì không, trong đó ông chê bai chính cấp trên của mình. Khán giả được đặt vào vị trí người biết nhiều hơn nhân vật, và cười từ vị trí ấy.
- Đảo vai trong phiên toà. Người mất của thành người thua, người mua đồ gian thành người thắng. Công đường, nơi lẽ phải phải thắng, lại là nơi lẽ phải bị gạt đi.
- Lời có vần, có nhịp. Lời thoại tuồng mang nhịp điệu, làm những câu nói phi lý càng nghe trịnh trọng, và càng buồn cười.
Lớp thứ hai: ba người đàn ông mắc lỡm
Diễn biến, kể bằng lời thường
- Thị Hến hẹn thầy Nghêu đến nhà vào buổi tối, đồng thời cũng hẹn cả Đề Hầu và Huyện Trìa.
- Thầy Nghêu đến trước. Đang lúc ông tán tỉnh thì Đề Hầu gõ cửa, thầy Nghêu phải chui xuống gầm phản trốn.
- Đề Hầu vào chưa được bao lâu thì Huyện Trìa tới, đến lượt Đề Hầu phải tìm chỗ núp.
- Bằng mưu của Thị Hến, cả ba lần lượt bị lộ, chạm mặt nhau trong tình cảnh bẽ bàng.
Trong nhiều bản, sau đó còn có màn các bà vợ kéo đến, đẩy sự bẽ mặt lên cao trào. Chi tiết này khác nhau tuỳ dị bản.
Các thủ pháp gây cười
- Lặp tình huống tăng dần. Một người đến, phải trốn; người thứ hai đến, cũng phải trốn. Khán giả đoán trước nhịp, và chính việc đoán trúng khiến tiếng cười lớn dần.
- Thứ bậc bị đảo. Người chức thấp phải trốn khi người chức cao đến. Thứ bậc của công đường được mang nguyên vào một căn nhà riêng, và trở nên lố bịch.
- Không gian chật. Gầm phản, góc nhà, chỗ núp vụng về. Những thân thể đạo mạo bị dồn vào chỗ chật hẹp là hình ảnh rất hợp với lối diễn động tác của tuồng.
- Người yếu nắm thế chủ động. Thị Hến, người vừa bị đưa ra xử, giờ là người điều khiển mọi thứ.
Đặt hai lớp cạnh nhau
| Tiêu chí | Huyện Trìa xử án | Ba người mắc lỡm |
|---|---|---|
| Không gian | Công đường, nơi công khai | Nhà riêng, nơi lén lút |
| Quyền chủ động | Ở quan huyện (bề ngoài) | Ở Thị Hến |
| Cái bị cười | Xử án theo cảm tình, ham tiền | Háo sắc, lén lút, sợ bị lộ |
| Thủ pháp chính | Tự giới thiệu tự lộ, lời nói riêng | Lặp tình huống, đảo thứ bậc |
| Kết quả | Lẽ phải thua | Kẻ có quyền bẽ mặt |
Nhìn bảng, có thể thấy hai lớp bổ sung nhau. Lớp thứ nhất cho thấy những người này dùng quyền sai thế nào nơi công khai. Lớp thứ hai cho thấy họ là ai khi không còn ai nhìn. Tiếng cười của lớp thứ hai là cái giá cho sự bất công của lớp thứ nhất.
Gợi ý viết bài phân tích
Với đề bài phân tích một trong hai lớp, có thể đi theo khung sau:
- Mở bài. Giới thiệu vở Nghêu Sò Ốc Hến là tuồng đồ hài khuyết danh, nêu vị trí của lớp trích.
- Tình huống. Tóm tắt ngắn tình huống gây cười.
- Nhân vật. Phân tích từng nhân vật qua lời nói và hành động: tự khen, nói riêng, trốn, lộ.
- Thủ pháp. Chọn ba bốn thủ pháp nổi bật trong danh sách ở trên, mỗi thủ pháp kèm một chi tiết trong văn bản.
- Ý nghĩa. Tiếng cười nhắm vào ai, phê phán điều gì.
- Kết bài. Nêu giá trị của tuồng đồ và một suy nghĩ riêng.
Lỗi hay gặp là kể lại chuyện quá dài mà phân tích quá ít. Mỗi đoạn nên có một luận điểm và một chi tiết làm chứng. Một lỗi khác là gán tác giả cho vở: Nghêu Sò Ốc Hến là khuyết danh, Hoàng Châu Ký là người chỉnh lý.
Góc nhìn hôm nay
Hai lớp này vẫn làm học sinh cười vì chúng nói về những điều không cũ: người có quyền xử việc theo cảm tình, người đạo mạo nơi công khai mà lén lút nơi riêng tư. Đọc kỹ, người học còn thấy một bài học về kỹ thuật kể chuyện: để nhân vật tự lộ, để khán giả biết nhiều hơn nhân vật, và để tình huống lặp lại theo nhịp tăng dần.
- Sau khi đọc văn bản, xem một bản diễn tuồng hoặc cải lương của hai lớp này để thấy điệu bộ bổ sung cho lời thế nào.
- So sánh với trích đoạn chèo Xã trưởng – Mẹ Đốp, cũng có trong sách Ngữ văn 10, để thấy hai sân khấu cùng cười kẻ có quyền theo hai cách.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Trìa xử án trích từ vở nào?
Huyện Trìa xử án trích từ vở tuồng hài khuyết danh Nghêu Sò Ốc Hến, văn bản do Hoàng Châu Ký chỉnh lý. Trích đoạn có trong sách Ngữ văn 10, kể việc Huyện Trìa xử vụ kiện giữa vợ chồng Trùm Sò và Thị Hến.
Tóm tắt Huyện Trìa xử án như thế nào?
Vợ chồng Trùm Sò mất của, kiện Thị Hến lên huyện. Huyện Trìa ra mắt bằng lời tự khen lộ thói ham tiền, cùng Đề Hầu xử án. Khi Thị Hến xuất hiện, cả hai mê nhan sắc của chị và xử nghiêng về phía chị, vợ chồng Trùm Sò ra về tay trắng.
Thị Hến lỡm ba người đàn ông như thế nào?
Thị Hến hẹn thầy Nghêu, Đề Hầu và Huyện Trìa đến nhà cùng một buổi tối. Mỗi khi người sau gõ cửa, người trước phải trốn, như thầy Nghêu chui xuống gầm phản. Cuối cùng chị khiến cả ba lần lượt lộ diện và bẽ mặt trước nhau.
Thủ pháp gây cười chính trong Huyện Trìa xử án là gì?
Gồm lời tự giới thiệu tự lộ của Huyện Trìa, những câu nói riêng của Đề Hầu mà khán giả nghe được, sự đảo ngược trong phiên toà khi kẻ mất của lại thua, và lời thoại có vần nhịp làm điều phi lý nghe trịnh trọng.
Nghêu Sò Ốc Hến có tác giả không?
Không. Nghêu Sò Ốc Hến là vở tuồng đồ khuyết danh, lưu truyền dân gian với nhiều dị bản. Hoàng Châu Ký là người chỉnh lý văn bản phổ biến hiện nay, không phải tác giả.
