Ở Nam Bộ, hát bội gắn chặt với lễ Kỳ Yên, lễ cầu an lớn nhất trong năm của ngôi đình làng. Gánh hát được mời về để diễn trước thần, theo một trình tự có Xây chầu, Đại bội, hát tuồng và Tôn vương. Trong không khí trang nghiêm ấy, tiếng cười vẫn có chỗ: các lớp hề xen giữa tuồng bi hùng, tiếng trống chầu của người cầm chầu khen chê từng miếng diễn, và đám đông người làng đến xem để vui. Đình làng vừa là nơi thờ, vừa là nhà hát của cả cộng đồng.
Bài này đi qua nghi thức hát bội cúng đình, vai trò của người cầm chầu, những chỗ tiếng cười xuất hiện, và nét riêng của tuồng hài vùng Nam Bộ.
Lễ Kỳ Yên: dịp hát bội quan trọng nhất
Kỳ Yên có nghĩa là cầu an. Đây là lễ tế thần Thành hoàng lớn nhất trong năm của một ngôi đình ở Nam Bộ, cầu cho làng được yên ổn, mùa màng thuận lợi. Tuỳ đình, lễ có thể tổ chức hằng năm, có nơi tổ chức đại lễ theo chu kỳ vài năm một lần.
Nhà văn, nhà khảo cứu Sơn Nam, người viết nhiều về đình miễu và lễ hội Nam Bộ, được nhiều tài liệu dẫn lại ý rằng đình Nam Bộ khi tổ chức Kỳ Yên phải có Xây chầu, Đại bội và hát bội. Nghĩa là hát bội không phải tiết mục phụ thêm cho vui, mà là một phần của nghi lễ.
Trình tự: hát bội nằm ở đâu trong lễ
Mỗi đình có lệ riêng, nhưng các tài liệu thường nhắc đến những nghi thức sau:
| Nghi thức | Nội dung chính | Ai thực hiện |
|---|---|---|
| Nghinh thần | Rước sắc thần về đình | Ban quý tế, người làng |
| Túc yết | Lễ dâng lên thần | Ban quý tế |
| Xây chầu | Mở đầu phần hát bằng nghi thức đánh trống chầu | Một bậc cao niên được làng tôn trọng |
| Đại bội | Tiết mục chúc tụng mở đầu của gánh hát | Gánh hát bội |
| Hát tuồng | Diễn một vở hoặc các hồi tuồng | Gánh hát bội |
| Tôn vương | Phần diễn có ý nghĩa tôn phò chính thống, nhiều nơi chọn một hồi trong vở Sơn Hậu | Gánh hát bội |
| Chánh tế | Lễ tế chính | Ban quý tế |
Theo các bài viết về đình Tân An, đình ở đó thường chọn hồi thứ ba vở Sơn Hậu để diễn và làm lễ Tôn vương. Lễ Xây chầu được cho là có từ thời Gia Long, nhưng đây là thông tin truyền lại, chưa có nhiều tư liệu chắc chắn.
Người cầm chầu: khán giả số một
Nhân vật đặc biệt nhất của buổi hát bội cúng đình không đứng trên sân khấu mà ngồi bên chiếc trống chầu. Người cầm chầu thường là một bậc cao niên trong làng, sống mẫu mực, con cháu đề huề, được làng chọn. Ông thay mặt thần và thay mặt khán giả để bày tỏ khen chê bằng tiếng trống.
Tiếng trống chầu dẫn dắt cảm xúc của người xem: đoạn diễn hay được khen bằng tiếng trống, đoạn diễn vụng có thể bị chê. Diễn viên nghe trống mà biết mình đang được đón nhận thế nào. Với các lớp hề, đây là một cuộc đối thoại thú vị: người diễn hề tung miếng, cả đình cười, và tiếng trống chầu xác nhận miếng ấy "trúng".
Cầm chầu đòi hỏi hiểu biết sâu về tuồng. Đánh trống sai chỗ là lộ mình không sành, và trong không khí của cả làng, đó cũng là một chuyện để người ta xì xào.
Tiếng cười xuất hiện ở đâu
Hát bội cúng đình phần lớn là tuồng bi hùng, tuồng pho, những vở về trung thần nghĩa sĩ hợp với tinh thần tôn vinh thần linh. Nhưng tiếng cười vẫn có mặt ở nhiều chỗ.
Các lớp hề trong tuồng bi hùng
Như ở mọi vở tuồng, giữa những lớp căng thẳng có các vai hề: lính canh, người hầu, quân lính. Họ đổi nhịp, giúp người xem thở ra, nhất là khi buổi hát kéo dài tới khuya.
Phản ứng của khán giả
Khán giả hát bội đình làng là người cùng làng, cùng xóm. Họ quen nhau, quen gánh hát, có khi quen cả diễn viên. Tiếng cười lan nhanh, câu bình phẩm bật ra tự nhiên. Không khí ấy khác hẳn nhà hát, nơi khán giả xa lạ ngồi im trong bóng tối.
Trẻ con và chợ phiên quanh đình
Dịp Kỳ Yên, sân đình đông người, có hàng quà, trẻ con chạy nhảy. Hát bội trở thành trung tâm của một ngày vui chung. Tiếng cười ở đây không chỉ từ sân khấu mà từ cả sự sum họp.
Tuồng hài vùng Nam Bộ
Nam Bộ có truyền thống tuồng hài riêng. Bài nghiên cứu của ThS. Nguyễn Thị Huyền Trang (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM) về kịch bản tuồng Nam Bộ trước 1945 nhắc đến hai vở tiêu biểu:
- Trương Ngáo (còn gọi Người đi đòi nợ Phật): bản Nôm khắc in năm 1878, lưu ở Thư viện Quốc gia Pháp; nhân vật là người thường trong xã hội, ngôn ngữ pha tiếng người Hoa vùng Chợ Lớn với tiếng Việt.
- Trần Bồ: được xem là vở tuồng hài đặc trưng của Nam Bộ, có bản phiên âm in tại Sài Gòn năm 1907.
Sự pha trộn ngôn ngữ trong Trương Ngáo là một dấu hiệu đáng chú ý: tuồng hài Nam Bộ phản ánh đời sống đa văn hoá của vùng đất mới, nơi người Việt, người Hoa sống cạnh nhau. Còn những vở này có thường được diễn trong lễ cúng đình hay không thì tư liệu phổ biến chưa cho biết rõ, nên không nên khẳng định.
Tiếng cười bên cạnh nơi thờ
Người mới tìm hiểu có thể thắc mắc: sao lại cười ngay trong lễ tế thần? Với quan niệm dân gian, hát bội ở đình là để thần cùng vui với dân. Buổi hát là lễ vật tinh thần dâng lên thần, và niềm vui của dân làng, kể cả tiếng cười, là phần của lễ vật ấy. Phần tế trong chánh điện thì trang nghiêm; phần hát ở võ ca hay sân đình thì rộn ràng. Hai phần không mâu thuẫn mà bổ sung.
Điều này gần với chèo sân đình ở miền Bắc: cũng là sân khấu bên cạnh nơi thờ thần làng, cũng là nơi tiếng cười của cộng đồng được cất lên trong ngày hội.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều ngôi đình ở Nam Bộ vẫn duy trì lễ Kỳ Yên và mời gánh hát bội về Xây chầu, Đại bội. Đình Bình Thủy ở Cần Thơ là một trong những nơi lễ Kỳ Yên được biết đến rộng rãi. Đây là dịp hiếm hoi để thấy hát bội trong không gian gốc của nó.
- Hỏi ban quý tế các đình lớn ở địa phương về lịch Kỳ Yên trong năm và đêm nào có hát bội.
- Khi xem, ngồi gần trống chầu để quan sát cách người cầm chầu phản ứng với từng lớp diễn, nhất là các lớp hề.
- Đọc các sách khảo cứu của Sơn Nam về đình miễu và lễ hội Nam Bộ để hiểu bối cảnh.
- Muốn đọc văn bản tuồng Nam Bộ, tìm các bản phiên âm tuồng Nôm tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, nơi lưu nhiều bản tuồng hát bội.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Kỳ Yên là gì?
Kỳ Yên là lễ cầu an, lễ tế thần Thành hoàng lớn nhất trong năm của một ngôi đình ở Nam Bộ. Lễ thường gồm Nghinh thần, Túc yết, Xây chầu, Đại bội, hát tuồng và Chánh tế. Hát bội là một phần của nghi lễ chứ không chỉ là tiết mục giải trí.
Xây chầu là gì?
Xây chầu là nghi thức mở đầu phần hát bội trong lễ Kỳ Yên, do một bậc cao niên được làng tôn trọng thực hiện bằng trống chầu. Sau Xây chầu, gánh hát diễn Đại bội rồi mới vào tuồng chính.
Người cầm chầu trong hát bội làm gì?
Người cầm chầu ngồi bên trống chầu, thay mặt thần và khán giả bày tỏ khen chê bằng tiếng trống. Tiếng trống dẫn dắt cảm xúc người xem và cho diễn viên biết đoạn diễn có được đón nhận hay không.
Hát bội và tuồng có khác nhau không?
Hát bội và tuồng là cùng một loại hình sân khấu. Ở Nam Bộ người ta quen gọi là hát bội, ở miền Trung và miền Bắc thường gọi là tuồng. Mỗi vùng có những nét riêng về giọng, vở diễn và lệ diễn.
Tuồng hài Nam Bộ có những vở nào?
Các tài liệu nghiên cứu nhắc đến Trương Ngáo, còn gọi Người đi đòi nợ Phật, có bản Nôm khắc in năm 1878, và Trần Bồ, có bản phiên âm in ở Sài Gòn năm 1907. Trương Ngáo đáng chú ý vì ngôn ngữ pha tiếng người Hoa vùng Chợ Lớn với tiếng Việt.
