Vai hề chèo gây cười bằng thân thể không kém gì bằng lời. Hề áo ngắn đi nhanh, nhún nhảy, ngồi xổm, liếc mắt; hề áo dài đi khệnh khạng, ưỡn bụng, phe phẩy quạt quá tay. Đạo cụ ít mà đa năng: cây gậy, cây quạt, chiếc ô, cái khăn, cái mõ. Mỗi thứ vừa nói lên thân phận nhân vật, vừa là công cụ để tạo miếng cười trên chiếu chèo.
Bài này đi qua nguyên tắc chung của động tác chèo, rồi đến dáng đi, cử chỉ, đạo cụ của hai nhánh hề, kèm cách quan sát khi xem diễn.
Nguyên tắc chung: cách điệu và ước lệ
Chèo không diễn y như đời thật. Mọi động tác đều được cách điệu, tức là lấy một cử chỉ ngoài đời, giữ lấy cái cốt, rồi làm cho nó đẹp hơn, rõ hơn, có nhịp hơn. Giới chèo có câu thường được dẫn: "nhất cử động giai điểm vũ", ý nói mỗi cử động trên sân khấu đều là múa.
Đi kèm cách điệu là ước lệ: sân khấu chèo không dựng nhà, dựng thuyền, dựng cổng làng. Người diễn đi một vòng trên chiếu là đã qua một quãng đường. Cây quạt trong tay có thể là chén rượu, là cuốn sách, là mái chèo. Khán giả quen với quy ước ấy nên không cần cảnh trí.
Vai hề cũng theo nguyên tắc này, chỉ khác ở mức độ. Nếu đào thương cách điệu theo hướng mềm mại, đằm thắm, thì hề cách điệu theo hướng cường điệu: phóng to, kéo dài, bẻ gãy động tác để nó buồn cười.
Dáng đi và tư thế: đọc nhân vật từ đôi chân
Hề áo ngắn
Hề áo ngắn thường có dáng đi nhanh, nhẹ, hơi khom, bước ngắn và dứt khoát như người quen chạy việc. Họ hay ngồi xổm, hay xoay người đột ngột, hay nhún nhảy theo nhịp trống. Thân thể của hề áo ngắn là thân thể của người lao động: linh hoạt, không câu nệ, sẵn sàng né một cái với tay hay luồn qua một tình huống khó.
Hề áo dài
Hề áo dài ngược lại: bước chậm, chân hơi dạng, ngực ưỡn, bụng đưa ra trước, hai tay chắp sau lưng hoặc cầm quạt đặt trước ngực. Dáng đi ấy bắt chước vẻ oai vệ của người có chức, nhưng được đẩy lên quá mức nên thành khệnh khạng. Khi nhân vật bị bẽ mặt, chính cái dáng oai vệ ấy sụp xuống một cách đột ngột, và người xem cười to nhất ở đúng khoảnh khắc ấy.
| Yếu tố | Hề áo ngắn | Hề áo dài |
|---|---|---|
| Bước chân | Ngắn, nhanh, nhẹ | Chậm, nặng, dạng chân |
| Thân người | Hơi khom, linh hoạt | Ưỡn ngực, đưa bụng |
| Đôi tay | Hoạt động liên tục, chỉ trỏ, cầm gậy | Chắp sau lưng, cầm quạt, vuốt râu |
| Ánh mắt | Liếc nhanh, tinh quái, hay nhìn ra khán giả | Nhìn xuống người khác, ra vẻ bề trên |
| Khoảnh khắc cười | Khi né được, đáp trúng | Khi cái oai sụp đổ |
Gương mặt và ánh mắt
Chèo diễn gần người xem nên nét mặt có giá trị lớn. Vai hề dùng ánh mắt rất nhiều: liếc sang khán giả như rủ làm chứng, trợn mắt giả vờ sợ hãi, nheo mắt tinh quái trước khi tung câu chốt. Hề cũng có lối hoá trang riêng để làm nổi nét mặt, nhưng phần quan trọng vẫn là cơ mặt sống của người diễn: một cái nhếch mép đúng lúc nhiều khi gây cười hơn cả câu thoại.
Đạo cụ của vai hề
Chèo dùng rất ít đạo cụ, và mỗi món đều phải làm nhiều việc. Với vai hề, những món hay gặp là:
Cây gậy
Một số vai hề áo ngắn được gọi luôn theo cây gậy, như hề gậy. Cây gậy có thể là gậy chống, gậy gánh, gậy xua chó. Trên chiếu chèo, nó còn là công cụ gây cười: chống nhầm chỗ, quay vòng, gác lên vai làm dáng, dùng để chỉ trỏ hay giữ khoảng cách với người đang lại gần. Với vai thầy bói, cây gậy dò đường cũng gắn với nhân vật.
Cây quạt
Quạt là đạo cụ đa năng nhất của chèo. Với hề áo dài, quạt là biểu tượng của sự nhàn nhã, có học. Phe phẩy quạt quá điệu, gập mở quạt khi đang lúng túng, dùng quạt che mặt khi bị bắt quả tang đều là những miếng quen. Quạt cũng có thể được dùng ước lệ thành vật khác tuỳ tình huống.
Chiếc ô, cái khăn
Chiếc ô che đầu, chiếc khăn xếp là dấu hiệu của người có danh phận ra đường. Khi nhân vật quan làng giữ khư khư cái ô, sửa khăn liên tục, người xem hiểu ngay đó là người sợ mất thể diện.
Cái mõ
Với nhà mõ như trong trích đoạn Xã trưởng – Mẹ Đốp, cái mõ và dùi mõ là dấu hiệu nghề nghiệp. Lời rao đi kèm tiếng mõ là một nghi thức của làng, nên khi người diễn dùng nó để giễu nhại, tiếng cười càng rõ.
Trang phục: bộ áo cũng là một miếng cười
Trang phục của vai hề đi theo đúng quy ước áo ngắn, áo dài đã nói. Nhưng trong tay người diễn giỏi, bộ áo không chỉ để nhận vai mà còn để gây cười. Hề áo ngắn có thể xắn quần, vắt khăn lên vai, cài cây gậy sau lưng, mọi thứ hơi xộc xệch như người vừa chạy việc về. Hề áo dài thì ngược lại, chỉnh tề quá mức: khăn xếp đội thật ngay, vạt áo kéo phẳng, và chính sự chỉnh tề ấy là thứ để phá. Một cú vấp làm lệch khăn, một lần ngồi xuống vội làm tốc vạt áo, là đủ để cái vẻ đạo mạo vỡ ra.
Nhiều miếng cười kinh điển của hề áo dài dựa đúng vào việc nhân vật cố giữ bộ áo trong khi tình thế đang sụp đổ: tay vẫn sửa khăn, miệng vẫn nói giọng quan, mà chân thì đang lùi.
Nhịp trống và miếng cười
Điệu bộ của hề không đứng riêng mà đi cùng dàn nhạc. Trống chèo đánh nhấn vào những động tác then chốt: một cú quay người, một cái ngã, một cái dừng sững. Khi trống im và hề đứng sững một nhịp, khán giả biết sắp có câu chốt. Người diễn hề giỏi là người "nghe" được trống và biết chờ, đúng như người kể chuyện cười biết ngập ngừng trước khi nói câu cuối.
Cường điệu mà không thô
Hề được phép cường điệu, nhưng giới chèo coi trọng sự duyên dáng. Một động tác quá thô, quá lố có thể gây cười trong chốc lát nhưng làm mất cái đẹp của chèo. Những vai hề được nhớ lâu thường là những vai mà động tác dù buồn cười vẫn có nhịp, có dáng, vẫn "là múa" theo đúng tinh thần câu nói ở trên.
Cũng như lời hề, điệu bộ hề nhắm vào thói xấu của nhân vật: cái khệnh khạng, cái tham, cái sợ vợ. Điệu bộ không dùng để nhại một khiếm khuyết cơ thể cho người ta cười. Đó là ranh giới mà một bản diễn chèo tử tế giữ.
Góc nhìn hôm nay: xem điệu bộ hề như thế nào
- Lần đầu xem một lớp hề, thử tắt tiếng hoặc không nghe lời, chỉ nhìn dáng đi và tay chân. Nếu vẫn đoán được nhân vật là ai và đang ra oai hay đang sợ, đó là phần điệu bộ đã làm tốt việc của nó.
- Để ý cây quạt: nó được dùng làm gì trong từng tình huống, có lúc nào nó thành vật khác không.
- Nghe trống: chỗ nào trống nhấn, chỗ nào trống im. Những chỗ đó gần như luôn trùng với miếng cười.
- So sánh điệu bộ của hề áo dài trong chèo với các vai quan huyện trong tuồng hài để thấy hai sân khấu cường điệu theo hai kiểu khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vai hề chèo thường dùng đạo cụ gì?
Những đạo cụ hay gặp là cây gậy, cây quạt, chiếc ô, cái khăn xếp và cái mõ với vai nhà mõ. Mỗi món vừa nói lên thân phận nhân vật, vừa là công cụ tạo miếng cười. Quạt là món đa năng nhất, có thể được dùng ước lệ thành vật khác.
Hề áo dài đi đứng thế nào trên sân khấu chèo?
Hề áo dài thường đi chậm, dạng chân, ưỡn ngực, đưa bụng, tay chắp sau lưng hoặc cầm quạt. Dáng đi bắt chước vẻ oai vệ của người có chức nhưng được cường điệu thành khệnh khạng, để khi nhân vật bị bẽ mặt thì cái oai ấy sụp đổ rõ ràng.
Vì sao chèo dùng ít đạo cụ?
Vì chèo diễn theo lối ước lệ, xưa kia chỉ cần một chiếc chiếu ở sân đình. Người diễn dùng động tác và vài đạo cụ đa năng để gợi cảnh, khán giả hiểu theo quy ước. Nhờ vậy gánh chèo đi diễn khắp nơi rất gọn.
Câu "nhất cử động giai điểm vũ" nghĩa là gì?
Đây là câu thường được giới chèo dẫn, ý nói mỗi cử động trên sân khấu chèo đều là múa. Ngay cả động tác buồn cười của vai hề cũng phải có nhịp, có dáng, không phải cử chỉ tuỳ tiện.
