Chơi chữ bằng lối nói trại âm (gần âm) là dùng một từ chỉ khác từ kia một chút về âm — khác thanh, khác âm đầu hoặc khác vần — để người nghe nghe một từ mà nghĩ tới từ kia. Câu tục ngữ "Bà con vì tổ vì tiên, không phải vì tiền vì gạo" là ví dụ dễ thấy: "tiên" (tổ tiên) và "tiền" chỉ khác nhau ở dấu huyền, và chính chỗ khác nhỏ ấy làm câu nói sắc lên. Khác với đồng âm (giống hệt âm), gần âm cần người nghe "nghe lệch" một chút mới bắt được.
Bài này phân loại các kiểu nói trại theo mảnh âm bị đổi, phân tích vài ví dụ, phân biệt nói trại để chơi chữ với nói trại do kiêng húy, và chỉ ra ranh giới giữa gần âm dí dỏm với nhại giọng, nhại người nói ngọng.
Nói trại âm là gì
"Trại" trong tiếng Việt có nghĩa là lệch đi, chệch đi một chút. Nói trại là phát âm lệch một từ cho thành từ khác gần giống. Trong sách Ngữ văn, "lối nói trại âm (gần âm)" được nêu là một trong các lối chơi chữ, bên cạnh dùng từ đồng âm, điệp âm, nói lái, dùng từ trái nghĩa, đồng nghĩa, gần nghĩa. Sách lấy ví dụ một câu thơ đổi "danh tướng" thành "ranh tướng": chỉ đổi âm đầu d thành r, từ khen (tướng giỏi, có danh tiếng) đã thành từ chê (tướng ranh ma).
Ví dụ ấy cho thấy sức mạnh của gần âm: người nghe vẫn nhận ra từ gốc, nên cái nghĩa mới như một lời "chữa lại" có chủ ý, một lời bình luận được giấu trong âm thanh.
Ba kiểu nói trại theo mảnh âm bị đổi
Một tiếng tiếng Việt có ba mảnh lớn: âm đầu, vần, thanh. Nói trại thường chỉ đổi một mảnh, để từ mới vẫn đủ gần.
| Mảnh bị đổi | Ví dụ | Nguồn |
|---|---|---|
| Thanh điệu | tiên → tiền ("vì tổ vì tiên, không phải vì tiền vì gạo") | Tục ngữ |
| Thanh điệu | thêm → thèm ("đi học thêm hay đi học thèm") | Ví dụ tự đặt |
| Âm đầu | danh tướng → ranh tướng | Ví dụ trong sách Ngữ văn |
| Vần | quen → quên ("Quán Quên") | Ví dụ tự đặt |
Đổi thanh là kiểu dễ nhất và phổ biến nhất, vì tiếng Việt có sáu thanh, mỗi âm tiết có tới năm "hàng xóm" chỉ khác dấu. Đổi âm đầu và đổi vần khó hơn, nhưng khi trúng thì thường ấn tượng hơn vì người nghe phải bắt một độ lệch lớn hơn.
Phân tích ví dụ tục ngữ: "vì tổ vì tiên, không phải vì tiền vì gạo"
Câu tục ngữ này nói về quan hệ họ hàng: người ta gắn bó với nhau vì cùng tổ tiên, không phải vì lợi lộc vật chất. Phép gần âm nằm ở cặp "tiên" – "tiền":
- Về âm: hai tiếng cùng âm đầu t, cùng vần iên, chỉ khác thanh ngang và thanh huyền.
- Về nghĩa: "tiên" trong "tổ tiên" thuộc về điều thiêng liêng, đạo lý; "tiền" thuộc về vật chất, tính toán. Hai nghĩa đối nhau gần như tuyệt đối.
- Về cấu trúc: "vì tổ vì tiên" và "vì tiền vì gạo" song song bốn tiếng, cùng mở bằng "vì". Người nghe đang theo nhịp vế đầu thì vế sau đến với âm gần giống mà nghĩa ngược hẳn.
Tác dụng: câu nói dễ nhớ, có nhịp, và lời răn được nói ra nhẹ nhàng mà thấm. Người nghe nhớ câu nhờ âm, rồi nhớ ý nhờ sự đối lập. Đây là cách tục ngữ hay dùng gần âm: không để gây cười lớn, mà để đóng đinh một ý vào trí nhớ.
Gần âm để đùa: ví dụ tự đặt
"Học thêm" hay "học thèm"
Một đứa trẻ đi học thêm buổi tối, về nhà kể chuyện mua xôi, mua chè ở cổng trường. Người mẹ trêu: "Con đi học thêm hay đi học thèm?" Chỉ thêm dấu huyền, cái cớ đi học đã lộ ra thành chuyện đi ăn quà. Câu đùa nhẹ, không chê ai, và đứa trẻ cũng cười được.
"Quán Quên"
Một tên quán cà phê tự đặt: "Quán Quên". Người đọc thấy hơi lạ, rồi nhận ra nó gần "quán quen". Khẩu hiệu đi kèm có thể là: "Ghé quán quen, ngồi quên cả giờ về." Ở đây gần âm làm hai việc: gợi một chỗ thân thuộc (quen) và hứa một cảm giác thư thái (quên). Đổi vần en thành ên, giữ nguyên âm đầu và thanh, nên khoảng cách giữa hai từ vừa đủ gần.
"Bánh mì thương"
Một dòng chữ tự đặt cho một xe bánh mì: "Không phải bánh mì thường — bánh mì thương." Đổi thanh huyền thành thanh ngang, "thường" (bình thường) thành "thương" (thương mến). Câu khẩu hiệu vừa khoe món ăn vừa gửi một chút tình cảm, kiểu chơi chữ hợp với quán nhỏ.
Đừng lẫn nói trại để chơi chữ với nói trại do kiêng húy
Tiếng Việt còn một kiểu nói trại không nhằm để đùa: kiêng húy. Thời phong kiến, tên vua chúa và người trong hoàng tộc phải kiêng, không được đọc thẳng. Người ta đọc trại đi. Họ Huỳnh ở miền Nam thường được giải thích là đọc trại từ họ Hoàng do kiêng tên chúa Nguyễn Hoàng; "kiểng" (cây kiểng) thường được giải thích là đọc trại từ "cảnh".
| Nói trại để chơi chữ | Nói trại do kiêng húy | |
|---|---|---|
| Mục đích | Gây cười, châm biếm, làm câu văn ấn tượng | Tránh gọi thẳng tên người phải kiêng |
| Người nghe có cần nhận ra từ gốc? | Có, đó là chỗ thú vị | Không cần; dần dần từ trại thay hẳn từ gốc |
| Tính lâu dài | Thường gắn với một câu, một lúc | Có thể thành từ dùng lâu dài, như họ Huỳnh |
Cơ chế âm giống nhau (đổi một mảnh), nhưng tinh thần khác hẳn. Khi phân tích một câu văn, nếu không có ý "nghe lệch để nhận ra" thì đó không phải phép chơi chữ.
Ranh giới: gần âm dí dỏm và nhại giọng, nhại ngọng
Đây là chỗ chơi chữ gần âm dễ trượt nhất. Trong lời nói, nhiều cặp âm gần nhau lại là những cặp mà người ở vùng này, vùng kia phát âm khác chuẩn chữ viết, hoặc mà một số người khó phát âm. Lấy chính những cặp ấy ra để "nói trại cho vui" thì câu đùa không còn là chơi chữ nữa mà thành nhại giọng người khác.
- Không nhại giọng địa phương. Mỗi vùng có hệ âm riêng; không có giọng nào là "sai". Nói trại để bắt chước cách một vùng phát âm là đem người vùng đó ra làm trò cười.
- Không nhại người nói ngọng, nói lắp. Khó khăn khi phát âm có thể là vấn đề sức khoẻ, không phải chất liệu để đùa.
- Gần âm nên đến từ ý, không đến từ người. "Học thèm" vui vì nó nói đúng một sự thật dễ thương về đứa trẻ, không vì ai đó phát âm sai.
Cách viết về phép gần âm trong bài văn
- Nêu hai từ: từ xuất hiện trong câu và từ gốc mà nó gợi tới.
- Chỉ ra mảnh khác nhau: khác thanh, khác âm đầu hay khác vần.
- Giải thích quan hệ nghĩa: hai từ đối nhau, bổ sung nhau, hay từ mới "sửa" từ cũ thành lời chê.
- Nêu tác dụng: gây cười, châm biếm, khắc sâu lời răn, tạo nhịp dễ nhớ.
Một câu mẫu ngắn cho ví dụ tục ngữ: "Câu tục ngữ dùng lối nói trại âm giữa 'tiên' và 'tiền', hai tiếng chỉ khác thanh điệu nhưng một chỉ tổ tiên, một chỉ vật chất; nhờ vậy lời khuyên coi trọng tình họ hàng hơn lợi lộc trở nên dễ nhớ và thấm thía."
Góc nhìn hôm nay: luyện tai gần âm
Gần âm là lối chơi chữ có mặt nhiều nhất trong khẩu hiệu, tên quán, tiêu đề bài báo. Một cách luyện: mỗi lần gặp một khẩu hiệu, thử đổi một dấu thanh của từ quan trọng nhất và xem có ra từ có nghĩa không. Phần lớn sẽ ra vô nghĩa; thỉnh thoảng sẽ ra một cặp đẹp. Ghi lại những cặp ấy. Muốn đọc kỹ hơn, có thể tìm phần chơi chữ trong 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt của Đinh Trọng Lạc, và bài Chơi chữ trong sách Ngữ văn trung học cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Nói trại âm là gì?
Nói trại âm (gần âm) là dùng một từ chỉ khác từ kia một chút về âm — khác thanh, âm đầu hoặc vần — để người nghe liên tưởng tới từ kia. Ví dụ "vì tổ vì tiên, không phải vì tiền vì gạo": "tiên" và "tiền" chỉ khác dấu huyền.
Chơi chữ gần âm khác đồng âm thế nào?
Đồng âm dùng hai từ phát âm giống hệt nhau mà khác nghĩa. Gần âm dùng hai từ phát âm gần giống, khác nhau một mảnh nhỏ. Với gần âm, người nghe phải "nghe lệch" một chút mới bắt được từ gốc.
Ví dụ nói trại âm trong sách giáo khoa?
Sách Ngữ văn lấy ví dụ đổi "danh tướng" thành "ranh tướng": chỉ đổi âm đầu d thành r, từ khen thành từ chê. Câu tục ngữ "vì tổ vì tiên, không phải vì tiền vì gạo" cũng hay được dùng để minh hoạ.
Họ Huỳnh đọc trại từ họ Hoàng có phải là chơi chữ không?
Không. Đó là nói trại do kiêng húy, thường được giải thích là để tránh tên chúa Nguyễn Hoàng. Mục đích là kiêng, không phải gây cười, và người nghe không cần nhận ra từ gốc.
Nói trại âm có phải là nhại giọng không?
Không nên là vậy. Chơi chữ gần âm dựa trên ý của câu nói, còn nhại giọng địa phương hay nhại người nói ngọng là đem người khác ra làm trò cười. Một câu gần âm hay không cần ai phát âm sai mới buồn cười.
